सुट्टी ‌‘फलदायी‌’ ठरण्यासाठी…

दहावी आणि बारावीची परीक्षा म्हणजे शालेय जीवनातील दोन महत्त्वाचे टप्पे. परीक्षांचे दिव्य पार पाडल्यानंतर नवीन शैक्षणिक वर्ष सुरू होण्यापूर्वीचा हा काळ विद्यार्थ्यांसाठी एका अर्थाने संभ्रमाचा आणि दुसऱ्या अर्थाने संधीचा असतो. अनेकदा परीक्षा संपली की आता फक्त मौजमजा करायची, असा विद्यार्थ्यांचा कल असतो. मात्र, स्पर्धात्मक युगाचा विचार करता या सुट्ट्यांचा काळ केवळ विश्र्ांतीसाठी न वापरता तो फलदायी कसा ठरेल, याकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. करिअरच्या वळणावर उभ्या असलेल्या या विद्यार्थ्यांसाठी ही सुट्टी म्हणजे स्वतःच्या व्यक्तिमत्त्वाला पैलू पाडण्याची एक उत्तम प्रयोगशाळा ठरू शकते.
दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ही सुट्टी म्हणजे शालेय चौकटीतून बाहेर पडून महाविद्यालयीन विश्वात प्रवेश करण्याची पूर्वतयारी असते. या काळात विद्यार्थ्यांनी सर्वप्रथम स्वतःच्या आवडीनिवडींचे वस्तुनिष्ठ विलेषण करणे गरजेचे आहे. आपल्याला नेमके कोणत्या विषयात रस आहे, हे समजून घेण्यासाठी विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांशी संवाद साधणे किंवा करिअर मार्गदर्शन शिबिरांना उपस्थित राहणे फायदेशीर ठरते. केवळ पालकांच्या सांगण्यावरून किंवा मित्रांच्या सोयीनुसार शाखा निवडण्यापेक्षा, स्वतःची क्षमता कशात आहे हे शोधणे महत्त्वाचे असते. या सुट्टीत एखादी नवीन भाषा शिकणे किंवा संवाद कौशल्य सुधारण्यासाठी प्रयत्न करणे भविष्यात खूप कामाला येते. विशेषतः इंग्रजी आणि स्थानिक भाषेवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी अवांतर वाचनाची सवय लावून घेणे, हा या सुट्टीतील सर्वात मोठा फायदा ठरू शकतो.
बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी परिस्थिती थोडी अधिक गंभीर असते, कारण त्यांच्यासमोर व्यावसायिक शिक्षणाचे दरवाजे उघडणार असतात. ज्या विद्यार्थ्यांनी इंजिनीअरिंग, मेडिकल किंवा इतर स्पर्धा परीक्षा दिल्या आहेत, त्यांच्यासाठी निकालापर्यंतचा काळ हा मानसिक तयारीचा असतो. या काळात विद्यार्थ्यांनी केवळ निकालाची वाट न पाहता ज्या क्षेत्रात प्रवेश घ्यायचा आहे, त्या क्षेत्रातील आधुनिक बदलांचा अभ्यास करावा. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रात जायचे असेल, तर त्याने कोडिंग किंवा सॉफ्टवेअरमधील प्राथमिक माहिती घेण्यास सुरुवात करावी. ज्यांना वाणिज्य किंवा कला शाखेत जायचे आहे, त्यांनी अर्थकारण, समाजकारण किंवा जागतिक घडामोडींचे सखोल वाचन करावे. बारावी नंतरचे शिक्षण हे केवळ पुस्तकी नसून ते कौशल्यावर आधारित असते, त्यामुळे आपल्या क्षेत्राशी संबंधित तांत्रिक कौशल्ये आत्मसात करण्यासाठी ऑनलाईन कोर्सेसचा आधार घेता येईल.
या सुट्टीत विद्यार्थ्यांनी ‌’डिजिटल डिटॉक्स‌’ आणि ‌’डिजिटल स्किल्स‌’ यांचा समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. तासनतास सोशल मीडियावर वेळ घालवण्यापेक्षा तंत्रज्ञानाचा वापर स्वतःचे ज्ञान वाढवण्यासाठी करावा. माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात संगणकीय साक्षरता ही अनिवार्य आहे. त्यामुळे एमएस-सीआयटी सारख्या मूलभूत कोर्सेससोबतच डेटा सायन्स, ग्राफिक डिझाईन किंवा डिजिटल मार्केटिंग यांसारख्या विषयांची प्राथमिक ओळख करून घेणे विद्यार्थ्यांना इतरांपेक्षा दोन पाऊले पुढे ठेवू शकते. त्याचप्रमाणे, शारीरिक स्वास्थ्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. अभ्यासाच्या ओझ्याखाली दबलेल्या शरीराला आणि मनाला उभारी देण्यासाठी योगासने, मैदानी खेळ किंवा व्यायामाची सवय लावून घेणे, हे व्यक्तिमत्त्व विकासाचा अविभाज्य भाग आहे.
वाचन संस्कृती हा विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील समृद्धीचा मार्ग आहे. स्पर्धा परीक्षांचे वाढते महत्त्व लक्षात घेता, अवांतर वाचन ही काळाची गरज बनली आहे. वर्तमानपत्रांचे नियमित वाचन, जागतिक नेत्यांची चरित्रे किंवा वैचारिक पुस्तके वाचल्यामुळे विद्यार्थ्यांचा दृष्टिकोन व्यापक होतो. दहावी-बारावीच्या विद्यार्थ्यांनी या सुट्टीत किमान पाच ते सहा दर्जेदार पुस्तके वाचण्याचे उद्दिष्ट ठेवावे. यामुळे केवळ शब्दसंपत्ती वाढत नाही, तर तर्कसंगत विचार करण्याची क्षमताही विकसित होते. लेखनाचा सराव करणे, स्वतःचे विचार प्रभावीपणे मांडायला शिकणे या गोष्टी भविष्यात मुलाखती किंवा गटचर्चांमध्ये अत्यंत उपयुक्त ठरतात.
विद्यार्थ्यांनी आपल्या छंदांना वेळ द्यावा, मग ते चित्रकला असो, संगीत असो किंवा पर्यटन. प्रवासातूनही खूप काही शिकता येते, त्यामुळे एखाद्या ऐतिहासिक किंवा निसर्गरम्य ठिकाणी भेट देऊन तिथल्या संस्कृतीचा अभ्यास करणे, हा देखील शिक्षणाचाच एक भाग आहे. पालकांनीही मुलांवर सतत अभ्यासाचे ओझे न टाकता त्यांना त्यांच्या आवडीच्या गोष्टी करण्यासाठी प्रोत्साहित करावे. सुट्ट्यांचा हा काळ जर नियोजनबद्ध पद्धतीने वापरला, तर येणाऱ्या शैक्षणिक वर्षात विद्यार्थी अधिक आत्मविश्वासाने आणि नव्या ऊर्जेने पदार्पण करू शकतील.