पुन्हा उजळली चंदेरी दुनिया

कोरोना महामारीच्या काळात वेगाने लोकप्रिय झालेल्या ओटीटी कल्चरमुळे बॉलीवूड संकटात सापडल्याची चर्चा सातत्याने होत होती. विशेषतः चित्रपटगृहांमध्ये जाऊन प्रेक्षकांनी सिनेमे पाहण्याचे प्रमाण कमी झाल्याचा दावा सर्रास केला जात होता. पण 2025 मध्ये भारतीय चित्रपटांच्या एकूण बॉक्स ऑफिस संकलनाने 13,395 कोटी रुपयांचा ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे. ही आकडेवारी कोरोना महामारीपूर्व काळातील सरासरीच्या तुलनेत 32 टक्क्यांनी अधिक असून ती प्रेक्षकांच्या बदललेल्या मानसिकतेचे दर्शन घडवते. तिकिटांचे दर वाढूनही प्रेक्षकसंख्या घटली नाही, कारण दर्जेदार ध्वनी यंत्रणा, आरामदायी आसनव्यवस्था आणि खानपानाच्या उत्तम सोयींना प्रेक्षकांनी पसंती दिली आहे.- सोनम परब, सिनेअभ्यासक
—————
भारतीय चित्रपटसृष्टीने गेल्या काही वर्षांत तांत्रिक बदलांचे आणि अनिश्चिततेचे अनेक चढ-उतार अनुभवले. करोनानंतरच्या काळात ‌‘चित्रपटगृहे पुन्हा गजबजतील का?‌’ किंवा ‌‘ओटीटी प्लॅटफॉर्म चित्रपटगृहांना गिळंकृत करतील का?‌’ अशा अनेक शंका उपस्थित केल्या जात होत्या. मात्र, 2025 सालातील आकडेवारीने या सर्व शंका फोल ठरवल्या आहेत. आज भारतीय सिनेमा अशा एका टप्प्यावर उभा आहे, जिथे त्याला पुन्हा एकदा ‌‘सुवर्णयुग‌’ असे संबोधले जात आहे. प्रेक्षकांचे चित्रपटगृनांकडे वळलेले पाऊल, बॉक्स ऑफिसवरील विक्रमी कमाई आणि मल्टिप्लेक्स कंपन्यांच्या नफ्यातील भरघोस वाढ हे सर्व संकेत चित्रपटगृहातील सामूहिक अनुभवाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.
विक्रमी कमाई आणि प्रेक्षकांचे पुनरागमन
गेल्या वर्षात म्हणजेच 2025 मध्ये भारतीय चित्रपटांच्या एकूण बॉक्स ऑफिस संकलनाने 13,395 कोटी रुपयांचा ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे. ही आकडेवारी कोरोना महामारीपूर्व काळातील सरासरीच्या तुलनेत 32 टक्क्यांनी अधिक असून ती प्रेक्षकांच्या बदललेल्या मानसिकतेचे दर्शन घडवते. प्रदीर्घ काळ घरामध्ये बंदिस्त राहिल्यानंतर आणि डिजिटल पडद्यावर आशय पाहिल्यानंतर, प्रेक्षकांनी मोठ्या पडद्यावरील अनुभवाला दिलेली पसंती कौतुकास्पद आहे. तिसऱ्या तिमाहीत 4 कोटींहून अधिक प्रेक्षकांनी चित्रपटगृहात हजेरी लावली, जी गेल्या वर्षीच्या याच कालावधीच्या तुलनेत 8.6 टक्क्यांनी जास्त आहे. चित्रपटगृह हे आता केवळ मनोरंजनाचे साधन न राहता सामाजिक अनुभवाचे केंद्र बनले आहे.
आशयाची ताकद आणि मल्टिप्लेक्सचा विस्तार
या यशामागे दर्जेदार आणि वैविध्यपूर्ण ‌‘कंटेंट‌’चा मोठा वाटा आहे, असे सिनेकलावंतांचे म्हणणे आहे. 2025 मध्ये 100 कोटींहून अधिक कमाई करणाऱ्या 37 चित्रपटांनी एक नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. निर्मात्यांनी प्रेक्षकांची नस ओळखून मोठ्या बजेटच्या व्यावसायिक सिनेमांपासून ते आशयघन छोट्या चित्रपटांपर्यंत सर्वच स्तरावर प्रयोग केले. पीव्हीआर आयनॉक्ससारख्या दिग्गज मल्टिप्लेक्स कंपन्यांनी या लाटेचा पुरेपूर फायदा घेतला. ऑक्टोबर-डिसेंबर या तिमाहीत त्यांच्या नफ्यात 166 टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली आहे. आजचा प्रेक्षक केवळ चित्रपट पाहण्यासाठी नाही, तर एका संपूर्ण ‌‘अनुभवा‌’साठी पैसे खर्च करत आहे. तिकिटांचे दर वाढूनही प्रेक्षकसंख्या घटली नाही, कारण दर्जेदार ध्वनी यंत्रणा, आरामदायी आसनव्यवस्था आणि खानपानाच्या उत्तम सोयींना प्रेक्षकांनी पसंती दिली आहे.
प्रादेशिक सिनेमाचा डंका आणि भौगोलिक विस्तार
सिनेमा आता केवळ महानगरांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. मल्टिप्लेक्स कंपन्यांनी लेह आणि गंगटोकसारख्या दुर्गम भागातही आपल्या स्क्रीनचा विस्तार केला आहे. विशेष म्हणजे, प्रादेशिक चित्रपटांनी या सुवर्णकाळात सिंहाचा वाटा उचलला आहे. 2025 मध्ये प्रादेशिक चित्रपटांच्या बॉक्स ऑफिस संकलनाने 6,488 कोटी रुपयांचा टप्पा गाठला. मल्याळम चित्रपटसृष्टीने सलग दुसऱ्या वर्षी 1,000 कोटींहून अधिक कमाई करून आपली ताकद दाखवून दिली आहे. भारतीय प्रेक्षक आता भाषेच्या मर्यादा ओलांडून केवळ चांगल्या कथेला आणि सादरीकरणाला दाद देत असल्याचे हे चित्र आहे.
यशाचे आधारस्तंभ ठरलेले चित्रपट
2025 हे वर्ष सिनेसृष्टीसाठी अविस्मरणीय ठरले. वर्षाच्या सुरुवातीला ‌‘छावा‌’ चित्रपटाने प्रेक्षकांना भुरळ घातली, तर वर्षाच्या शेवटी ‌‘धुरंधर‌’ने बॉक्स ऑफिसवर कमाल केली. ‌‘कांतारा‌’च्या यशाने पुन्हा एकदा मातीतील कथांना प्रतिष्ठा मिळवून दिली. ॲक्शन चित्रपटांचा बोलबाला असतानाच ‌‘सैयारा‌’ सारख्या निखळ प्रेमकाहाणीने प्रेक्षकांच्या काळजाला हात घातला. ‌‘स्त्री-2‌’ या हॉरर-कॉमेडीने दाखवून दिले की, सशक्त पटकथा आणि उत्तम कलाकार असल्यास चित्रपट किती उंची गाठू शकतो. ‌‘पुष्पा-2‌’ आणि ‌‘कल्की 2898 एडी‌’ सारख्या चित्रपटांनी भव्यदिव्यता आणि कल्पकता यांचा मेळ घालत प्रेक्षकांना खिळवून ठेवले. ‌‘भूल भुलैया-3‌’ सारख्या चित्रपटांच्या यशाने हे सिद्ध केले की, प्रेक्षक आता ‌‘कंटेंट-ड्रिव्हन‌’ सिनेमाला प्राधान्य देत आहेत.
मोठ्या पडद्याची जादू आणि भविष्यातील आव्हाने
डिजिटल प्लॅटफॉर्म कितीही प्रगत झाले तरी चित्रपटगृहातील अनुभवाची सर त्यांना येऊ शकत नाही. मोठ्या बजेटच्या चित्रपटांचे व्हिज्युअल इफेक्ट्स आणि ध्वनीचा प्रभाव घरी अनुभवणे कठीण असते. मल्टिप्लेक्सनी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून तरुणाईला आकर्षित करण्यात यश मिळवले आहे. मात्र, या यशासोबतच काही आव्हानेही आहेत. तिकिटांच्या वाढत्या किमती मध्यमवर्गीयांच्या खिशाला परवडतील का, हा प्रश्न आहे. तसेच, सातत्याने दर्जेदार आशय निर्माण करणे ही चित्रपटसृष्टीपुढील मोठी कसोटी आहे.
आत्मविश्वासाचे नवे क्षितीज
भारतीय चित्रपट उद्योगासमोर आता संधीचे आकाश खुले आहे. तरुण लोकसंख्या आणि वाढते शहरीकरण यामुळे सिनेमासाठी मोठी बाजारपेठ उपलब्ध होत आहे. जर चित्रपट निर्मात्यांनी लहान शहरांमध्ये परवडणाऱ्या दरात चित्रपट उपलब्ध करून दिले, तर प्रेक्षकांचा आधार आणखी वाढू शकतो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही भारतीय सिनेमाची लोकप्रियता वाढत असल्याने परकीय महसुलाचे नवे मार्ग खुले होत आहेत. 2025 हे वर्ष केवळ आर्थिक यशाचे नसून, भारतीय सिनेमाच्या पुनरुज्जीवनाचे आणि आत्मविश्वासाचे प्रतीक आहे. प्रेक्षकांनी हे सिद्ध केले आहे की, सिनेमा हा त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहे. जर गुणवत्तेवर भर दिला, तर भारतीय चित्रपटसृष्टी जागतिक पटलावर आपले वर्चस्व अधिक गडद करेल, यात शंका नाही.
भारतीय चित्रपटसृष्टीने गाठलेले हे यशाचे शिखर केवळ तात्पुरते ठरू नये, यासाठी आशयनिर्मितीच्या स्तरावर आमूलाग्र बदल करणे आवश्यक आहे. सध्या प्रेक्षक केवळ ‌‘स्टार पॉवर‌’ला भुलून चित्रपटगृहात जात नाहीत, तर त्यांना कथेतील नाविन्य हवे आहे. साचेबद्ध कथा आणि जुन्याच फॉर्म्युलाचा वापर करण्याऐवजी लेखकांनी आणि दिग्दर्शकांनी नवनवीन विषयांना हात घालणे गरजेचे आहे. विशेषतः दक्षिण भारतीय चित्रपटांनी ज्याप्रमाणे आपल्या संस्कृतीला जागतिक स्तरावर नेले, त्याचप्रमाणे हिंदी चित्रपटसृष्टीनेही आपल्या मूळ कथांकडे वळायला हवे. तांत्रिकदृष्ट्‌‍या आपण सक्षम आहोतच, पण कथेतील भावनिक गुंतवणूक आणि विश्वासार्हता टिकवून ठेवणे हेच या सुवर्णयुगाला दीर्घकाळ जिवंत ठेवण्याचे मुख्य साधन ठरेल.
दुसरीकडे, मल्टिप्लेक्समधील तिकिटांचे वाढते दर आणि खानपानाचा अवाजवी खर्च हा मध्यमवर्गीय प्रेक्षकांसाठी मोठा अडथळा ठरत आहे. जर चित्रपट पाहणे हे केवळ श्र्ीमंतांचे चैनीचे साधन बनले, तर प्रेक्षकांचा एक मोठा वर्ग पुन्हा एकदा पायरेटेड कन्टेन्ट किंवा स्वस्त ओटीटी पर्यायांकडे वळू शकतो. त्यामुळे, मल्टिप्लेक्स साखळीने ‌‘डायनॅमिक प्रायसिंग‌’ किंवा आठवड्याच्या मधल्या दिवसांमध्ये सवलतीचे दर यांसारख्या धोरणांचा विचार करणे अनिवार्य आहे. टायर-2 आणि टायर-3 शहरांमध्ये स्वस्त पण दर्जेदार स्क्रीन उपलब्ध करून दिल्यास प्रेक्षकसंख्या स्थिर राहण्यास मदत होईल. चित्रपटगृहाचा अनुभव हा सर्वसामान्यांच्या खिशाला परवडणारा असेल, तरच हे आर्थिक यश टिकून राहील.
तांत्रिक प्रगती आणि जागतिक स्पर्धा लक्षात घेता, भारतीय सिनेमाला आता जागतिक स्तरावर आपली मोहोर उमटवण्याची संधी आहे. केवळ देशांतर्गत कमाईवर अवलंबून न राहता, आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ काबीज करण्यासाठी विपणन आणि वितरणाची नवीन सूत्रे आत्मसात करावी लागतील. ‌‘पुष्पा-2‌’ किंवा ‌‘कल्की 2898 एडी‌’ सारख्या चित्रपटांनी दाखवून दिले आहे की, भारतीय पौराणिक कथा आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा मेळ जागतिक प्रेक्षकांनाही आकर्षित करू शकतो. व्हिज्युअल इफेक्ट्स आणि ध्वनी तंत्रज्ञानात अधिक गुंतवणूक करून आपण हॉलिवूडच्या तोडीस तोड निर्मिती करू शकतो. कलाकारांच्या मानधनावर होणारा अवाढव्य खर्च कमी करून तो पैसा तंत्रज्ञान आणि निर्मिती मूल्यांवर खर्च केल्यास चित्रपटाचा दर्जा अधिक उंचावेल.