‌‘प्रौढपटांचे‌’ सुवर्णयुग

भारतीय सिनेसृष्टीच्या इतिहासात काही काळापूर्वीपर्यंत ‌’ए‌’ म्हणजेच फक्त प्रौढांसाठी असलेले प्रमाणपत्र लाभलेला चित्रपट म्हणजे एक संकुचित, वादग्रस्त आणि मुख्य प्रवाहापासून तुटलेला विषय मानला जायचा. अशा चित्रपटांच्या नावाभोवती अलीलता किंवा टोकाच्या हिंसेचे वलय असायचे, ज्यामुळे सामान्य प्रेक्षक चित्रपटगृहात जाण्यास कचरत असे. कुटुंबासोबत बसून असे चित्रपट पाहणे तर दूरची गोष्ट, पण अशा चित्रपटांचे नाव काढणेही टाळले जाई. मात्र, काळाच्या ओघात समाजमनाची संवेदनशीलता आणि प्रेक्षकांचा दृष्टिकोन यामध्ये आमूलाग्र बदल झाला आहे. आज हेच चित्रपट केवळ उघडपणे पाहिले जात नाहीत, तर ते बॉक्स ऑफिसवर यशाचे नवे मानदंड प्रस्थापित करत आहेत. हा बदल भारतीय प्रेक्षकांच्या मानसिकतेत झालेले लक्षणीय परिवर्तन म्हणून महत्त्वाचा आहे.-सोनम परब
सिनेमाचे जग पूर्वी कौटुंबिक मनोरंजनाच्या चौकटीत अडकलेले होते. निर्माते आणि दिग्दर्शक चित्रपट बनवताना जो आजी-आजोबांपासून नातवंडांपर्यंत घरातील सर्व सदस्य एकत्र बसून पाहू शकतील अशा आशयाला प्राधान्य देत असत. चित्रपटगृहामध्ये सहकुटुंब जाण्याची परंपरा त्याकाळात निर्माण झाली होती. यामुळे कथानकामध्ये कोणत्याही प्रकारचे धाडसी प्रयोग किंवा वादग्रस्त विषय टाळले जात असत. त्याकाळात भारतीय समाज हा प्रामुख्याने परंपरावादी होता आणि लैंगिकता किंवा हिंसेसारख्या विषयांवर उघडपणे चर्चा करणे हे सामाजिकदृष्ट्‌‍या अयोग्य मानले जाई. एखाद्या चित्रपटात थोडे जरी बोल्ड दृश्य किंवा संवाद असले, तर त्या चित्रपटाला ‌’अलील‌’ ठरवून त्यावर बहिष्कार घातला जाण्याची भीती असे. तसेच, त्या काळी मनोरंजनाची साधने मर्यादित होती आणि रेडिओ किंवा वर्तमानपत्रानंतर चित्रपट हेच संवादाचे मोठे माध्यम होते, त्यामुळे त्यावर नैतिक जबाबदारीचा मोठा भार होता. चित्रपट निर्मात्यांना जास्तीत जास्त प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचणे गरजेचे होते. ‌’ए‌’ प्रमाणपत्र मिळाल्यास प्रेक्षकांचा एक मोठा गट म्हणजे महिला आणि मुले चित्रपटगृहापासून दुरावले जात, ज्यामुळे आर्थिक नुकसान होण्याचा धोका असायचा. त्यामुळे व्यावसायिक सुरक्षिततेसाठी ‌’मर्यादा‌’ पाळणे हाच यशाचा मार्ग मानला जाई. तसेच, तत्कालीन सेन्सॉर बोर्डाचे नियम अत्यंत कडक होते आणि भारतीय संस्कृतीच्या रक्षणाचे ओझे त्यांच्यावर अधिक होते. अशा प्रकारे, सामाजिक धारणा, आर्थिक गणिते आणि वैयक्तिक संकोच या सर्व घटकांमुळे सिनेमाचे जग दीर्घकाळ केवळ कौटुंबिक मनोरंजनाच्या चौकटीत अडकून राहिले होते.
राज कपूर यांच्या ‌‘सत्यम शिवम सुंदरम‌’ सारख्या चित्रपटांनी जेव्हा कलेच्या नावाखाली काही धाडसी प्रयोग केले, तेव्हा त्या काळी मोठे वादंग निर्माण झाले होते. सत्तर आणि ऐंशीच्या दशकात प्रौढ चित्रपटांना समाजात दुय्यम स्थान दिले जाई. नव्वदच्या दशकाच्या उत्तरार्धात ‌‘मर्डर‌’ किंवा ‌‘जिस्म‌’ सारख्या चित्रपटांनी या श्र्ेणीत व्यावसायिक यश मिळवून दिले, तरीही त्यांचा प्रेक्षकवर्ग हा अत्यंत मर्यादित होता. मात्र, माहिती तंत्रज्ञानाचा विस्तार आणि जागतिक सिनेमाची दारे खुली झाल्यामुळे प्रेक्षकांना वास्तवाच्या जवळ जाणाऱ्या कथांची ओढ लागली. प्रेक्षकांना आता केवळ स्वप्नवत जग नको असून, त्यांना मानवी स्वभावातील गुंतागुंत आणि समाजाचे दाहक वास्तव पडद्यावर अनुभवायचे आहे. यातूनच ‌’ए‌’ प्रमाणपत्र लाभलेल्या चित्रपटांची एक नवी ओळख निर्माण झाली.
या बदलाची महत्त्वाची नांदी ‌’उडता पंजाब‌’ सारख्या चित्रपटाने लावली. अंमली पदार्थांच्या विळख्यातील पंजाबचे चित्रण करताना या चित्रपटाने कोणत्याही तडजोडी केल्या नाहीत. सेन्सॉर बोर्डाकडून ‌’ए‌’ प्रमाणपत्र मिळूनही, केवळ दमदार कथानकामुळे या चित्रपटाला प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. सिनेमा हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून ते समाजाचा आरसा आहे, ही भावना यातून अधिक गडद झाली. त्यानंतर ‌’कबीर सिंह‌’ सारख्या चित्रपटाने मानवी स्वभावातील टोकाचा राग आणि गुंतागुंतीचे नातेसंबंध मांडले. त्यावर टीका झाली असली, तरी बॉक्स ऑफिसवरील कमाईने हे सिद्ध केले की, प्रेक्षक आता कथेतील प्रामाणिकपणाला महत्त्व देत आहेत. ही मालिका ‌’ॲनिमल‌’ पर्यंत येऊन पोहोचली, जिथे हिंसेचे आणि मानसिक संघर्षाचे एक वेगळेच रूप प्रेक्षकांना पाहायला मिळाले. ही चित्रपट निर्मितीची धाडसी शैली आता प्रेक्षकांना अधिक भावू लागली आहे.
केवळ हिंसा किंवा बोल्ड दृश्येच नव्हे, तर संवेदनशील सामाजिक आणि ऐतिहासिक विषयांवरील चित्रपटांनीही या श्र्ेणीत मोठे यश मिळवले आहे. ‌’द काश्मीर फाइल्स‌’ आणि ‌’द केरळ स्टोरी‌’ सारख्या चित्रपटांनी इतिहासातील आणि समाजातील अशा काही पानांना वाचा फोडली, ज्यावर आजवर फारसे भाष्य केले जात नव्हते. या चित्रपटांना मिळालेला प्रतिसाद हा प्रेक्षक कठीण आणि अस्वस्थ करणाऱ्या विषयांनाही सामोरे जाण्यास तयार असल्याचे दर्शवतो. ‌’ओएमजी 2‌’ सारख्या चित्रपटाचे उदाहरण घेतल्यास, हा चित्रपट पारंपरिक अर्थाने हिंसक किंवा अलील नव्हता, तरीही विषयाच्या गांभीर्यामुळे त्याला प्रौढ प्रमाणपत्र मिळाले. तरीही, पालकांनी आणि तरुणांनी या विषयाला ज्या पद्धतीने स्वीकारले, त्यावरून हे स्पष्ट होते की माहितीपूर्ण आणि वास्तववादी आशयाला आता कोणतीही बंधने नडत नाहीत.
या प्रवासातील सर्वात मोठा टप्पा म्हणजे ‌’धुरंधर‌’ मालिकेतील चित्रपटांनी केलेली विक्रमी कमाई. ‌’ॲनिमल‌’ सारख्या चित्रपटाने जगभरात नऊशे कोटींहून अधिक व्यवसाय केला, तर ‌’धुरंधर‌’ आणि ‌’धुरंधर 2‌’ ने तर यशाचे सर्व विक्रम मोडीत काढले. ‌’धुरंधर‌’ने दीड हजार कोटींचा टप्पा गाठला, तर त्याच्या दुसऱ्या भागाने एका महिन्यात सतराशे कोटींहून अधिक कमाई करून हे दाखवून दिले की, प्रौढ श्र्ेणीतील चित्रपट आता केवळ विशिष्ट वर्गापुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत. संदीप रेड्डी वांगा यांच्यासारख्या दिग्दर्शकांनी आपली कलात्मक दृष्टी कोणत्याही कात्रीशिवाय प्रेक्षकांसमोर मांडण्याचे धाडस दाखवले आणि प्रेक्षकांनीही त्याला उदंड प्रतिसाद दिला. हे आकडे चित्रपटसृष्टीच्या बदलत्या अर्थकारणाचे आणि प्रेक्षकांच्या बदलत्या आवडीनिवडीचे निदर्शक आहेत.
एकूणच, आजचा भारतीय सिनेमा एका नव्या वळणावर उभा आहे. ‌’ए‌’ प्रमाणपत्र आता चित्रपटाच्या यशातील अडथळा राहिलेला नसून, तो एक प्रकारचा दर्जा मानला जाऊ लागला आहे. प्रेक्षकांना आता कथेतील सच्चेपणा, पात्रांची खोली आणि सादरीकरणातील स्पष्टता हवी आहे. दिग्दर्शक आता सेन्सॉर बोर्डाच्या कात्रीला न घाबरता आपल्या मनातील कथा जशीच्या तशी मांडू शकतात, कारण त्यांना माहिती आहे की त्यांचा प्रेक्षक आता प्रगल्भ झाला आहे. यातूनच भारतीय चित्रपट जागतिक स्तरावर आपली मोहोर उमटवत असून, भविष्यात आशयघन आणि धाडसी विषयांची ही लाट अधिक तीव्र होणार असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, आता चित्रपटाचे यश हे प्रमाणपत्रावर अवलंबून नसून, ते कथेच्या ताकदीवर आणि प्रेक्षकांच्या बदललेल्या मानसिकतेवर आधारलेले आहे.