विरोधकांपुढे आव्हान

पश्चिम बंगालमधील विधानसभा निवडणुकीचे निकाल हे भारतीय राजकारणातील एका मोठ्या वैचारिक परिवर्तनाचे प्रतीक आहेत. भारतीय जनता पक्षासाठी पूर्व भारताचे प्रवेशद्वार मानले जाणारे हे राज्य आता त्यांच्या ताब्यात आले आहे. या विजयाने हे स्पष्ट केले आहे की, जिथे जिथे भाजपसाठी यशाची नवीन द्वारे उघडत आहेत, तिथे तिथे विरोधकांसाठी राजकीय रस्ते कायमचे बंद होत आहेत. सद्यस्थितीत भारतीय राजकारणात ‌’सत्ताविरोधी‌’ लाटेपेक्षा ‌’सत्तासमर्थक‌’ राजकारणाचे महत्त्व अधिक वाढले असून, भाजपने ही नस अत्यंत अचूकपणे पकडली आहे. विरोधी पक्षांना या नवीन राजकीय समीकरणाचा अंदाज घेण्यात अपयश येत असताना, भाजपने मात्र सत्तेत राहूनही जनतेचा पाठिंबा कसा टिकवून ठेवायचा, याची एक वेगळी आणि प्रभावी कार्यपद्धती विकसित केली आहे. सामान्यतः राजकीय पक्ष सत्तेत असताना केवळ मोफत सवलती किंवा लोकप्रिय घोषणांच्या जोरावर निवडणूक जिंकण्याचा प्रयत्न करतात. भाजप देखील अशा योजना राबवते, परंतु त्यांच्याकडे ‌’हिंदुत्वा‌’ची एक प्रबळ आणि निरंतर वाहणारी अंतर्धारा सोबतीला असते. जेव्हा विकास आणि लोककल्याणकारी योजनांना हिंदुत्वाच्या अस्मितेची जोड मिळते, तेव्हा विजयाचे समीकरण अधिक सुकर आणि निश्चित होते.
आज हिंदुत्वाच्या मुद्द्यावर त्यांचा कोणताही सक्षम प्रतिस्पर्धी नाही. इतर सर्व पक्ष या विषयापासून राजकीय अंतर राखून आपली रणनीती आखतात. यामुळे त्या विशिष्ट वैचारिक अवकाशात भाजपला पूर्णपणे मोकळे रान मिळते. याउलट, भाजपविरोधी राजकारणाच्या जागेत अनेक पक्ष आपापसात स्पर्धा करत आहेत. या विखुरलेल्या विरोधकांमुळे मतांचे मोठ्या प्रमाणावर विभाजन होते आणि त्याचा थेट फायदा भाजपला मिळतो. पश्चिम बंगालमध्येही हेच चित्र प्रकर्षाने पाहायला मिळाले. काँग्रेस आणि डाव्या आघाडीला मिळालेल्या मतांच्या फरकामुळेच ममता बॅनर्जी यांच्या तृणमूल काँग्रेसला पराभवाचा धक्का सहन करावा लागला. राजकारणात केवळ अंकगणित महत्त्वाचे नसते, तर तिथे रसायनशास्त्रही जुळून यावे लागते. तरीही, आकडेवारीचे महत्त्व नाकारता येत नाही.
2024 च्या लोकसभा निवडणुकीत जेव्हा सर्व विरोधी पक्ष एका झेंड्याखाली आले होते, तेव्हा भाजपला बहुमतापासून रोखण्यात त्यांना काही अंशी यश मिळाले होते. मात्र, राष्ट्रीय स्तरावर दिसणारी ही तात्पुरती एकता प्रादेशिक स्तरावर मात्र टिकू शकली नाही. प्रादेशिक पक्षांची सर्वात मोठी समस्या ही आहे की, ते काँग्रेसला भाजपविरोधी राजकारणाचा मुख्य केंद्रबिंदू मानण्यास तयार नाहीत. याचे ऐतिहासिक कारण असे की, अनेक बलशाली प्रादेशिक पक्षांचा जन्मच मुळी काँग्रेसच्या कमकुवत झालेल्या मतपेढीवर झाला आहे. मग ती ममता बॅनर्जी यांची तृणमूल काँग्रेस असो, महाराष्ट्रातील शरद पवार आणि सुनेत्रा पवार यांची राष्ट्रवादी काँग्रेस असो, आंध्र प्रदेशातील जगन मोहन रेड्डी यांची वायएसआर काँग्रेस असो वा पुडुचेरीतील रंगास्वामी यांची एनआर काँग्रेस असो; या सर्व पक्षांची मुळे काँग्रेसमध्येच आहेत. त्यांच्याकडे असलेला मतदार हा एकेकाळी काँग्रेसचा निष्ठावान मतदार होता. या पक्षांव्यतिरिक्त दुसरी धारा ही समाजवादी विचारधारा जपणाऱ्या पक्षांची आहे, ज्यांचे अस्तित्व काँग्रेसच्या वैभवाच्या काळातही टिकून होते.
तिसरा गट हा प्रादेशिक आणि जातीय अस्मितेवर आधारित असलेल्या पक्षांचा आहे, ज्यांनी आपापल्या राज्यात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. या विखुरलेल्या विरोधी पक्षांना भाजपच्या वाढत्या प्रभावाला यशस्वीपणे रोखायचे असेल, तर या सर्व विचारधारांच्या पक्षांना एकत्र बसून गांभीर्याने विचार करणे आता अपरिहार्य झाले आहे. समाजवादी पार्टी, राष्ट्रीय जनता दल यांसारखे समाजवादी पक्ष; डीएमके, झेडएमएम, बीआरएस यांसारखे प्रादेशिक अस्मिता जपणारे पक्ष; आणि काँग्रेसमधून बाहेर पडून स्थापन झालेले पक्ष या सर्वांना आपल्या वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा बाजूला ठेवाव्या लागतील. याव्यतिरिक्त आम आदमी पार्टी किंवा तामिळनाडूतील विजय यांचा टीव्हीके यांसारखे सुशासनालाच आपली विचारधारा मानणारे पक्षही भाजप विरोधात उभे आहेत.
जोपर्यंत या सर्व गटांमध्ये ठोस ताळमेळ बसत नाही, तोपर्यंत निवडणूक मैदानात मतांचे विभाजन अटळ आहे, ज्याचे फळ भाजपला मिळत राहील. पश्चिम बंगालच्या निवडणूक निकालांनी भारतीय राजकारणातील सर्वात महत्त्वाच्या ‌’फॉल्टलाइन्स‌’ उघड केल्या आहेत. या निकालाने हे सिद्ध केले आहे की, भारतात आता भाषा आणि सांस्कृतिक ओळखीपेक्षा हिंदुत्वाची ओळख अधिक व्यापक आणि स्थायी ठरत आहे. बंगालच्या निकालाने ही शक्यता निर्माण केली आहे की, ज्याप्रमाणे बंगाली अस्मिता शेवटी हिंदुत्वाच्या ओळखीचा अविभाज्य भाग बनली, तसाच प्रकार भविष्यात द्रविडीयन अस्मितेच्या बाबतीतही घडू शकतो. तमिळ, तेलगू किंवा मल्याळम भाषिक अस्मिताही कालांतराने हिंदुत्वाच्या व्यापक प्रवाहात विलीन होऊ शकते, ज्याचे संकेत कन्नड राजकारणाने यापूर्वीच दिले आहेत. तसेच, मुस्लिम मतांच्या ध्रुवीकरणाच्या प्रत्युत्तरात होणारे बहुसंख्याक मतदारांचे उलट ध्रुवीकरण भाजपच्या विजयाचा मार्ग अधिक प्रशस्त करत आहे, हेही या निकालाने अधोरेखित केले आहे.
विरोधी पक्षांनी वेळेची ही हाक ऐकली नाही आणि स्वतःमध्ये आवश्यक ते बदल घडवून आणले नाहीत, तर त्यांच्यासाठी भविष्यातील राजकीय संधींची केवळ दारेच नव्हे, तर खिडक्याही कायमच्या बंद होतील.-पोपट नाईकनवरे, राज्यशास्र अभ्यासक