भारतासाठी धोक्याची घंटा

जागतिक राजकारणाच्या पटावर सध्या मध्यपूर्वेतील घडामोडींनी एक अत्यंत स्फोटक वळण घेतले आहे. विशेषतः 28 फेब्रुवारी 2026 च्या रात्री इराण आणि अमेरिका यांच्यात जो अभूतपूर्व क्षेपणास्त्र संघर्ष झाला, तो आधुनिक युद्धतंत्राच्या भविष्यातील दिशेचा एक संकेत होता. इराणने अमेरिकेच्या सागरी सामर्थ्याचे केंद्र असलेल्या अब्राहम लिंकन या महाकाय विमानवाहू जहाजाला लक्ष्य करण्याचा जो धाडसी प्रयत्न केला, त्याने संपूर्ण जगाचे सामरिक लक्ष वेधून घेतले. या संघर्षाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्‌‍य म्हणजे दोन्ही बाजूंनी पाळले गेलेले “सामरीक मौन‌’. या संघर्षातून भारतासारख्या राष्ट्राने नेमके काय धडे घेतले पाहिजेत, याविषयी मंथन होणे गरजेचे आहे. येणाऱ्या काळात ज्याच्याकडे प्रगत तंत्रज्ञान आहे, तोच समुद्राचा राजा ठरणार आहे. भारताने आपल्या नौदलाची ताकद वाढवतानाच, अशा प्रकारच्या अचानक होणाऱ्या हल्ल्‌‍यांना तोंड देण्यासाठी स्वयंचलित प्रतिसाद यंत्रणा विकसित करण्यावर भर दिला पाहिजे.
मध्यपूर्वेतील राजकारण आणि लष्करी हालचालींनी सध्या संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. विशेषतः 28 फेब्रुवारी 2026 च्या रात्री इराण आणि अमेरिका यांच्यात जो भीषण क्षेपणास्त्र संघर्ष झाला, तो आधुनिक युद्धशास्त्राच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरणार आहे. या संघर्षाची सुरुवात इराणच्या वाढलेल्या आत्मविश्वासातून झाली होती. त्याआधीच्या काही दिवसांत इराणने अमेरिकेच्या दोन मोठ्या तेलवाहू जहाजांना लक्ष करून ती यशस्वीपणे उद्ध्‌‍वस्त केली होती. या यशामुळे इराणला असे वाटू लागले की ते अमेरिकेच्या अजेय मानल्या जाणाऱ्या नौदलालाही रोखू शकतात. याच कल्पनेतून इराणने एक अत्यंत धाडसी आणि तितकाच धोकादायक निर्णय घेतला. त्यांनी अमेरिकेच्या सागरी सामर्थ्याचे प्रतीक असलेल्या अब्राहम लिंकन या महाकाय अणुचलित विमानवाहू जहाजावर हल्ला करण्याची योजना आखली. हा केवळ लष्करी हल्ला नव्हता, तर अमेरिकेच्या जागतिक वर्चस्वाला दिलेले ते थेट आव्हान होते.
3 मार्च 2026 रोजी पहाटेच्या सुमारास इराणने आपल्या ताफ्यातील सर्वोत्तम समजली जाणारी रशियन बनावटीची 28 पी 800 ऑनिक्स क्षेपणास्त्रे डागली. ही क्षेपणास्त्रे प्रामुख्याने जहाजांना नष्ट करण्यासाठीच बनवण्यात आली आहेत. इराणचा असा अंदाज होता की एकाच वेळी इतक्या मोठ्या प्रमाणावर क्षेपणास्त्रे डागल्यास अमेरिकेची संरक्षण यंत्रणा कोलमडून पडेल आणि अब्राहम लिंकन हे जहाज समुद्राच्या तळाला जाईल. मात्र, इराणचा हा डाव पूर्णपणे फसला. इराणच्या क्षेपणास्त्रांनी प्रक्षेपण केंद्रातून बाहेर पडताच अमेरिकेच्या अत्याधुनिक रडार यंत्रणेने त्यांचा मागोवा घेतला. अमेरिकेच्या नौदलाकडे असलेली एजिस्‌‍ बॅलिस्टिक मिसाईल डिफेन्स सिस्टीम ही जगातील सर्वात प्रगत यंत्रणा मानली जाते. या यंत्रणेने इराणची सर्वच्या सर्व 28 क्षेपणास्त्रे अमेरिकेच्या जहाजापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच हवेत नष्ट केली. ज्याला लष्करी भाषेत हिट टू किल तंत्रज्ञान म्हटले जाते, त्याचा हा एक उत्कृष्ट नमुना होता. शत्रूचे क्षेपणास्त्र हवेत असतानाच त्याला शोधून काढून, त्याच्यावर अचूक मारा करून ते नष्ट करणे, हे अत्यंत गुंतागुंतीचे काम अमेरिकेने काही सेकंदात फत्ते केले.
या अयशस्वी हल्ल्याानंतर इराणची अवस्था अत्यंत केविलवाणी झाली. इराणच्या लष्करी अधिकाऱ्यांनी सुरुवातीला हा हल्ला यशस्वी झाल्याचा दावा केला असला तरी, प्रत्यक्षात त्यांच्या हाती काहीच लागले नव्हते. इराणने प्रसिद्ध केलेल्या व्हिडिओंमध्ये क्षेपणास्त्रांचा धूर दिसत असला तरी अब्राहम लिंकन जहाज कुठेही जखमी झालेले दिसले नाही. यामुळे इराणच्या लष्करी तंत्रज्ञानावर आणि रशियन बनावटीच्या शस्त्रास्त्रांच्या क्षमतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. दुसरीकडे, अमेरिकेने या घटनेनंतर केवळ 34 मिनिटांत जो प्रतिहल्ला केला, त्याने इराणच्या पायाखालची जमीनच सरकली. हा प्रतिहल्ला इतका भीषण आणि अचूक होता की इराणला सावरण्याची संधीच मिळाली नाही. अमेरिकेने इराणच्या अशा तळांना लक्ष्य केले जिथून क्षेपणास्त्रे डागली जात होती. या कारवाईत इराणची सहा क्षेपणास्त्र युनिट्स आणि समुद्री देखरेख करणारी आठ रडार केंद्रे पूर्णपणे उद्ध्‌‍वस्त झाली. इतकेच नाही तर इराणने जमिनीखाली बनवलेली चार अत्यंत महत्त्वाची कमांड सेंटर्सही अमेरिकेच्या बॉम्बने निकामी करून टाकली.
या संपूर्ण संघर्षात अमेरिकेने एक अत्यंत स्पष्ट संदेश जगाला दिला आहे की, त्यांच्या ताफ्यावर होणारा कोणताही हल्ला हा आत्मघातकी ठरेल. अमेरिकेने केवळ इराणच्या भूमीवरच नव्हे, तर श्र्ीलंकेजवळील हिंदी महासागरातही आपली ताकद दाखवून दिली. इराणकडे परतणाऱ्या एका युद्धनौकेला अमेरिकेच्या अणुचलित पाणबुडीने समुद्रात बुडवले, ज्यामध्ये अनेक इराणी नौसैनिकांना आपला जीव गमवावा लागला. या घटनेमुळे आखाती देशांमधील लष्करी समतोल आता पूर्णपणे अमेरिकेच्या बाजूने झुकला आहे. मात्र, आश्चर्याची गोष्ट अशी की, इतकी मोठी घटना घडूनही दोन्ही देशांनी यावर एक प्रकारचे सामरिक मौन पाळले आहे. इराणला आपल्या अपयशाची कबुली द्यायची नाहीये आणि अमेरिकेला कदाचित हा वाद अधिक चिघळवून जागतिक तेल पुरवठा धोक्यात आणायचा नाहीये. हे मौन भविष्यातील एका मोठ्या वादळाची नांदी असू शकते.
या संघर्षाचे परिणाम केवळ इराण आणि अमेरिका यांच्यापुरते मर्यादित नाहीत. चीन आणि रशिया यांसारखे देशही या घडामोडींवर बारीक लक्ष ठेवून आहेत. इराणचा पराभव हा एक प्रकारे रशियन तंत्रज्ञानाचाही पराभव मानला जात आहे. जर रशियन क्षेपणास्त्रे अमेरिकेच्या संरक्षण कवचाला भेदू शकत नसतील, तर भविष्यात चीन आणि रशियाला आपल्या युद्धनीतीमध्ये मोठे बदल करावे लागतील. दुसरीकडे, या युद्धामुळे तिसऱ्या महायुद्धाची भीती पुन्हा एकदा दाट झाली आहे. जर इराणने पुन्हा एकदा असाच एखादा मोठा प्रयत्न केला आणि त्यात त्यांना यश मिळाले, तर अमेरिका पूर्ण ताकदीने इराणवर हल्ला करेल आणि अशा वेळी रशिया किंवा चीन शांत बसण्याची शक्यता कमी आहे. त्यामुळे हा छोटासा वाटणारा क्षेपणास्त्र संघर्ष जागतिक शांततेसाठी एक मोठे आव्हान बनला आहे.
या सर्व घडामोडींमधून भारताने खूप काही शिकण्यासारखे आहे. भारताच्या सागरी सीमा विस्तीर्ण आहेत आणि आपल्याकडेही आयएनएस विक्रांत आणि आयएनएस विक्रमादित्य सारखी बलाढ्य विमानवाहू जहाजे आहेत. पाकिस्तान आणि चीन या दोन्ही शेजारी राष्ट्रांकडे मोठ्या प्रमाणात जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन तंत्रज्ञान आहे. इराणप्रमाणेच हे देशही भविष्यात भारतीय नौदलाच्या ताफ्यावर अशाच प्रकारचे हल्ले करण्याचा प्रयत्न करू शकतात. भारताला आता आपली एजिस्‌‍ सारखी किंवा त्याहून प्रगत संरक्षण प्रणाली विकसित करण्याची नितांत गरज आहे. समुद्रात लपण्यासाठी कोणतीही नैसर्गिक जागा नसते, त्यामुळे तिथे केवळ तंत्रज्ञानाचे श्र्ेष्ठत्वच तुम्हाला वाचवू शकते. चीन आपल्या उपग्रहांच्या मदतीने भारतीय जहाजांचे अचूक स्थान पाकिस्तानला देऊ शकतो, ज्यामुळे आपल्या जहाजांना धोका निर्माण होऊ शकतो. आपण केवळ जुन्या युद्धपद्धतींवर अवलंबून राहून चालणार नाही. आधुनिक युद्ध हे माहिती तंत्रज्ञान, रडार यंत्रणा आणि अचूक क्षेपणास्त्र प्रतिकार प्रणालीवर आधारित आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील या संघर्षामुळे हे सिद्ध झाले आहे की, ज्याच्याकडे प्रगत तंत्रज्ञान आहे, तोच समुद्राचा राजा ठरेल. भारताने आपल्या नौदलाची ताकद वाढवतानाच, अशा प्रकारच्या अचानक होणाऱ्या हल्ल्‌‍यांना तोंड देण्यासाठी स्वयंचलित प्रतिसाद यंत्रणा विकसित करण्यावर भर दिला पाहिजे. येणारा काळ हा आव्हानात्मक असणार आहे आणि त्यासाठी लष्करी सिद्धतेसोबतच तांत्रिक सज्जता असणे ही काळाची गरज आहे. हा कथित क्षेपणास्त्र संघर्ष आपल्याला हेच सांगतो की, शांतता राखायची असेल तर युद्धासाठी सज्ज राहणे हाच एकमेव पर्याय आहे.-कर्नल अभय पटवर्धन (निवृत्त)