चंदेरी सृष्टीचा दुजाभाव

हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या भव्य पडद्यावर वय मोजण्याची रीत नेहमीच कमालीची विषम आणि पक्षपाती राहिली आहे. पडद्यावर पुरुष कलाकाराचे वय वाढले की त्याला ‌‘अनुभवाची समृद्धी‌’, ‌‘स्टारडमची परिपक्वता‌’ आणि ‌‘सदाबहार व्यक्तिमत्त्व‌’ म्हणून गौरवले जाते, मात्र तेच वाढते वय स्त्री कलाकाराच्या वाट्याला आले की तिच्या कारकिर्दीची मर्यादा ठरवून तिला थेट आई, वहिनी किंवा दुय्यम कौटुंबिक चौकटीत बंदिस्त केले जाते. पन्नाशी-साठी ओलांडलेला नायक वीस-पंचवीस वर्षांच्या तरुणीसोबत खुलेपणाने प्रणय करताना दिसतो; परंतु चाळीशीतील अभिनेत्रीने प्रेमकथेचा केंद्रबिंदू बनण्याचे धाडस दाखवले तर तिच्या रूपावर आणि अस्तित्वावर प्रश्न उपस्थित केले जातात. हा दुटप्पी मानदंड पुरुषप्रधान मानसिकता दर्शवणारा आहे.
– सोनम परब
हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या भव्य पडद्यावर वय मोजण्याची पद्धत नेहमीच कमालीची विषम, विसंगत आणि पक्षपाती राहिली आहे. पडद्यावर जेव्हा पुरुष कलाकाराचे वय वाढते, तेव्हा चित्रपटसृष्टी आणि समीक्षक त्याला ‌‘अनुभवाची समृद्धी‌’, ‌‘स्टारडमची परिपक्वता‌’ आणि ‌‘सदाबहार व्यक्तिमत्त्व‌’ असे गोंडस बिरुद लावून डोक्यावर घेतात. मात्र, त्याच पडद्यावर नायिकेच्या चेहऱ्यावर वयाची थोडी जरी छटा उमटली, तरी तिचे स्थान मुख्य प्रवाहातील प्रेमकथेतून थेट आई, वहिनी, काकू, मावशी अथवा दुय्यम व्यक्तिरेखांच्या चौकटीत बंदिस्त केले जाते. पंचावन्न किंवा साठ वर्षांचा पुरुष अभिनेता पडद्यावर वीस-पंचवीस वर्षांच्या तरुणीसोबत खुलेपणाने प्रणय करताना दिसतो आणि या विसंगतीला ‌‘सिनेमॅटिक लिबर्टी‌’ अथवा ‌‘सिनेमाची जादू‌’ म्हणून सहज खपवून घेतले जाते. परंतु, चाळीस-पंचेचाळीस वर्षांच्या एखाद्या कसलेल्या प्रतिभावान अभिनेत्रीने संपूर्ण प्रेमकथेचा केंद्रबिंदू बनण्याची इच्छा व्यक्त केली, तर बाजारातील समीकरणांपासून ते प्रेक्षकांच्या मानसिकतेपर्यंत सर्वच स्तरांवर संशयाचे प्रश्नचिन्ह उभे केले जाते.
रुपेरी पडद्यावरील वयाचा हा दुटप्पी मानदंड हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या त्या पुरुषप्रधान मानसिकतेला उघडे पाडतो, जिथे पुरुषाचे वाढते वय हे त्याचे आकर्षण मानले जाते, तर स्त्रीचे वाढते वय ही तिच्या कारकिर्दीची अंतिम मर्यादा ठरवून टाकली जाते. काळाचा पट चाळला तर वयाच्या मर्यादा ओलांडून स्वतःचे नायकपद अबाधित राखण्याची परंपरा बॉलिवूडमध्ये फार जुनी आहे. देव आनंद यांच्यापासून ते अमिताभ बच्चन यांच्यापर्यंत आणि त्यानंतर नव्वदच्या दशकात उदयास आलेल्या शाहरुख, सलमान, आमिर या खान त्रिकुटासह अक्षय कुमारसारख्या कलाकारांपर्यंत ही जागा कायम सुरक्षित राहिली. देव आनंद यांनी उतारवयातही स्वतःहून कितीतरी लहान अभिनेत्रींसोबत पडद्यावर रोमान्स रंगवला आणि त्यांच्या या हट्टाला ‌‘सदाबहार व्यक्तिमत्त्वाचा भाग‌’ मानून समाजाने स्वीकारले. अमिताभ बच्चन आणि अभिनेत्री सौंदर्या यांची ‌‘सूर्यवंशम‌’ चित्रपटातील जोडी हे त्याचे ढळढळीत उदाहरण आहे; दोघांच्या वयात तब्बल तीस वर्षांचे अंतर असतानाही निर्माते, दिग्दर्शक, समीक्षक आणि प्रेक्षकांनी ही जोडी मोठ्या पडद्यावर अत्यंत सहजतेने पचवली.
नव्वदच्या दशकानंतर तर ही ‌‘एव्हरग्रीन नायकाची‌’ धारणा अधिकच घट्ट झाली. शाहरुख खानची रोमँटिक नायक म्हणून असलेली प्रतिमा ‌‘दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे‌’पासून सुरू होऊन आजही कायम आहे, मात्र त्यांच्या नायिकांच्या पिढ्या बदलत गेल्या. चाळीशी पार केल्यानंतर ‌‘रब ने बना दी जोडी‌’मध्ये त्यांच्यासोबत वीस वर्षांची अनुष्का शर्मा झळकली आणि नंतरच्या काळात ‌‘डंकी‌’ चित्रपटात तापसी पन्नूसोबतच्या वयाच्या अंतराची चर्चा रंगली. सलमान खानसोबत ‌‘दबंग 3‌’ मध्ये सई मांजरेकर, अक्षय कुमारसोबत ‌‘सम्राट पृथ्वीराज‌’मध्ये मानुषी छिल्लर, तर आमिर खानसोबत ‌‘गजनी‌’मध्ये असिन अशी असंख्य उदाहरणे सिद्ध करतात की, मुख्य प्रवाहातील सिनेमा नायकाच्या बाबतीत वयाचे अंतर कधीही विसंगत मानत नाही. तिथे नायकाचे वय हे पटकथेच्या पडद्यामागे लपवले जाते आणि त्याचा स्टारडम वयावर पूर्णपणे मात करतो. याउलट, नायिकेच्या बाबतीत बॉलिवूडचा दृष्टिकोन नेहमीच कमालीचा कठोर, रूढ आणि अनुदार राहिला आहे. पन्नास-साठ वर्षांच्या पुरुष अभिनेत्यासाठी ‌‘अजूनही तरुण‌’, ‌‘तंदुरुस्त‌’ आणि ‌‘हॉट‌’ अशी विशेषणे सहज वापरली जातात, पण स्त्री कलाकाराच्या वाट्याला वय वाढताच, लग्न होताच अथवा मातृत्व स्वीकारताच केवळ कौटुंबिक आणि दुय्यम भूमिका येऊ लागतात.
जर एखाद्या अभिनेत्रीने वाढत्या वयात मुख्य रोमँटिक भूमिकेत काम करण्याचे धाडस दाखवले, तर तिच्या रूपावर, वयावर आणि वैयक्तिक आयुष्यावर समाजमाध्यमांतून टोकदार प्रश्न उपस्थित केले जातात. देव आनंद यांच्या समकालीन अनेक गुणी अभिनेत्री तरुण वय ओसरताच पडद्यावरून अदृश्य झाल्या. अमिताभ यांच्या काळात रेखा, जया बच्चन आणि हेमा मालिनी यांसारख्या अत्यंत लोकप्रिय अभिनेत्रींसाठीही मुख्य प्रवाहातील रोमँटिक भूमिकांची दारे झपाट्याने आकसली गेली. एक काळ असा होता की ‌‘तेजाब‌’, ‌‘राम लखन‌’, ‌‘दिल‌’, ‌‘साजन‌’, ‌‘हम आपके हैं कौन‌’ आणि ‌‘दिल तो पागल है‌’ अशा एकापाठोपाठ एक गाजलेल्या चित्रपटांची धुरा एकट्या माधुरी दीक्षितच्या खांद्यावर होती. तिची लोकप्रियता आणि अभिनयक्षमता वादातीत असतानाही, वयाच्या एका टप्प्यानंतर तिला बहुकलाकार असणाऱ्या सिनेमांमध्ये, पाहुण्या कलाकाराच्या रूपात किंवा आईच्या व्यक्तिरेखांमध्ये सीमित व्हावे लागले. अशाच प्रकारे ‌‘जब वी मेट‌’ आणि ‌‘ओंकारा‌’सारख्या चित्रपटांमध्ये अविस्मरणीय भूमिका साकारणारी करीना कपूर आज बहुतांशी आशयप्रधान, गंभीर किंवा कौटुंबिक चौकटीतील पात्रांमध्ये अडकलेली दिसते. नायिकेचे तारुण्य आटले की तिच्यातील अभिनेत्रीचा अवकाश संकुचित करण्याचा हा प्रकार अत्यंत विदारक आहे.
सुदैवाने, गेल्या काही वर्षांत सिनेमाच्या पटलावर हा एकतर्फी दृष्टिकोन हळूहळू का होईना पण बदलू लागला आहे. ‌‘इंग्लिश विंग्लिश‌’, ‌‘क्वीन‌’, ‌‘नीरजा‌’, ‌‘थप्पड‌’, ‌‘दंगल‌’ आणि ‌‘पिकू‌’ यांसारख्या चित्रपटांनी हे निर्विवादपणे दाखवून दिले की, स्त्री पात्रांचे वय, त्यांचे वैवाहिक आयुष्य अथवा मातृत्व हे त्यांच्या कहाणीचा शेवट असू शकत नाही. जर पटकथा भक्कम आणि संवेदनशील असेल, तर प्रेक्षक पात्राच्या वयाचा विचार न करता त्या व्यक्तिरेखेच्या भावविश्वाशी एकरूप होतात. ओटीटी या नव्या डिजिटल व्यासपीठाने तर ज्येष्ठ आणि सशक्त अभिनेत्रींसाठी अशा अनेक संधी निर्माण केल्या आहेत, जिथे वय हे कथानकाच्या आड येत नाही, तर ते पात्राला अधिक परिपक्व आणि समृद्ध बनवते. परंतु, हा बदल अजूनही मर्यादित स्वरूपातच आहे; खरी गरज ही मूळ मानसिकतेत क्रांतिकारी बदल घडवून आणण्याची आहे. प्रश्न केवळ कलाकारांच्या निवडीचा (कास्टिंगचा) नसून त्या पुरुषप्रधान विचारसरणीचा आहे, जी पुरुषाचे वाढते वय त्याचा सामाजिक आणि सिनेमॅटिक रुबाब मानते, पण स्त्रीच्या केवळ बाह्य सौंदर्याला आणि तारुण्यालाच तिचे भांडवल ठरवते. चित्रपट बाजार याच प्रतिगामी विचारांची पुनरावृत्ती करतो आणि प्रेक्षकही या दुटप्पी समीकरणांना सरावून जातात.
सिनेमा हा समाजाचा केवळ आरसा नसून तो समाजाच्या संवेदना घडवणारे एक प्रभावी माध्यम आहे. जेव्हा पडद्यावर वारंवार साठ वर्षांचा पुरुष वीस वर्षांच्या तरुणीचा प्रियकर म्हणून सहज खपवला जातो, पण चाळीस वर्षांची स्त्री प्रेमकथेच्या केंद्रस्थानी असणे प्रेक्षकांना अस्वाभाविक वाटते, तेव्हा तो केवळ सिनेमॅटिक दोष राहत नाही, तर तो आपल्या सामाजिक मानसिकतेचा गंभीर पराभव ठरतो. प्रेम, आकर्षण आणि भावना यांना वयाचे बंधन नसते, हे तत्त्व आजवर भारतीय चित्रपटांनी हजारो वेळा गायले आहे. आता वेळ आली आहे की हे तत्त्व केवळ पुरुष नायकापुरते मर्यादित न ठेवता स्त्री नायिकेसाठीही तितक्याच सन्मानाने आणि मोकळेपणाने लागू केले जावे