सिनेसृष्टीतील नवे स्थित्यंतर

भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात प्रेक्षकांच्या बदलत्या अभिरुचीने नेहमीच नव्या युगाची पायाभरणी केली आहे; मात्र सध्या चित्रपटगृहांमध्ये जाणवणारे स्थित्यंतर अभिरुचीपुरते मर्यादित नसून ते भारतीय रसिकांच्या मानसिक सीमांचा विस्तार अधोरेखित करणारे आहे. मुंबईत आकाराला येणारा हिंदी सिनेमा म्हणजे अवघ्या देशाचे प्रतिनिधित्व, हे वर्षानुवर्षांचे पारंपरिक समीकरण आता मोडीत निघाले आहे. भाषेच्या भिंती ओलांडून दाक्षिणात्य चित्रपटांच्या आशयाला आणि तिथल्या कलाकारांना देशभरातील रसिक ज्या आत्मीयतेने स्वीकारत आहेत, त्यातून भारतीय प्रेक्षक खऱ्या अर्थाने बहुभाषक झाल्याची ग्वाही मिळते. भारतीय सिनेसृष्टीच्या समग्र क्षितिजाचा झालेला हा अभूतपूर्व विस्तार आहे.
– सोनम परब, सिनेअभ्यासक
भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या क्षितिजावर सध्या एक अभूतपूर्व आणि स्वागतार्ह स्थित्यंतर आकाराला येत आहे. कधी काळी मुंबईत तयार होणारा हिंदी चित्रपट म्हणजे संपूर्ण देशाची मुख्य धारा, असे एक अलिखित समीकरण रूढ होते. दिल्ली, पाटणा, भोपाळ, लखनौ आणि जयपूरपासून ते देशातील शेकडो लहानमोठ्या शहरांना एकाच सांस्कृतिक धाग्यात गुंफण्याचे काम हिंदी चित्रपटांनी केले. दाक्षिणात्य चित्रपट त्यांच्या स्वतःच्या प्रदेशात प्रचंड लोकप्रिय आणि ताकदीचे असूनही, राष्ट्रीय गल्ल्याचा विचार करताना हिंदीचे स्थान नेहमीच मध्यवर्ती असायचे. मात्र, आता हा संपूर्ण पटच बदलून गेला आहे. ही केवळ बॉलीवूडच्या प्रभाव कमी होण्याची कथा नसून भारतीय प्रेक्षकवर्गाच्या मानसिक आणि सांस्कृतिक कक्षा रुंदावल्याची आश्वासक पावती आहे. भारतीय प्रेक्षक आता खऱ्या अर्थाने बहुभाषक झाला असून, त्याला भाषेच्या चौकटींपेक्षा आशय आणि अनुभव अधिक खुणावू लागला आहे.
या परिवर्तनाची साक्ष चित्रपटांच्या तिकिट खिडकीवरील कलेक्शनची विक्रमी आकडेवारी स्पष्टपणे देते. ‌‘ऑरमॅक्स‌’च्या पाहणीनुसार, देशांतर्गत चित्रपट व्यवसायाने पहिल्यांदाच 13 हजार कोटी रुपयांचा पल्ला पार करत 13,395 कोटी रुपयांची विक्रमी कमाई नोंदवली. यात हिंदी चित्रपटांचा वाटा 5504 कोटी रुपये इतका होता. हा आकडा इतर कोणत्याही प्रादेशिक भाषेपेक्षा अधिक असला, तरी सध्याच्या आर्थिक वर्षात हे चित्र आणखी विस्तारताना दिसते आहे. वर्षाच्या पहिल्या सहामाहीतच इतर भाषांच्या चित्रपटांनी सुमारे 6398 कोटी रुपयांची कमाई केली आहे. विशेष म्हणजे, एकूण व्यवसायात हिंदीचा टक्काही 39 टक्क्यांवरून 44 टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे. म्हणजेच एका भाषेच्या वाट्यावर गदा न येता समग्र बाजाराचाच विस्तार झाला आहे.
या सर्व घडामोडींच्या केंद्रस्थानी बदललेला प्रेक्षक आहे. आजचा रसिक स्वतःच्या मातृभाषेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. तो तमीळ चित्रपटाची हिंदी आवृत्तीही तितक्याच आवडीने पाहतो, तर मल्याळम चित्रपट थेट उपशीर्षकांच्या मदतीने अनुभवतो. तेलुगू आणि कन्नड सिनेसृष्टीतील तारे-तारका आज उत्तरेकडील हिंदी पट्ट्यातही घरघरात पोहोचले आहेत. इंटरनेट, समाजमाध्यमे आणि ओव्हर द टॉप अर्थात डिजिटल वाहिन्यांनी या प्रक्रियेला अधिक वेग दिला. त्यामुळेच आता बॉलीवूड विरुद्ध दाक्षिणात्य चित्रपट असा जुना वाद इतिहासजमा झाला असून खरी स्पर्धा आता चांगल्या चित्रपटांमध्ये, त्यांच्या कथानकात सुरू झाली आहे.
ऑक्टोबर महिन्यातील प्रदर्शनांची यादी या नव्या समीकरणाचे उत्तम उदाहरण ठरते. एका बाजूला अजय देवगणचा ‌‘दृश्यम: द कन्क्लुजन‌’ चित्रपटगृहात दाखल झाला आहे, तर दुसरीकडे रजनीकांत यांच्या ‌‘जेलर-2‌’ चित्रपटाची उत्सुकता शिगेला पोहोचली आहे. या दोन्ही कलाकृतींचे स्वागत करणारा प्रेक्षकवर्ग बहुतांशी एकच आहे, ही आजच्या काळाची सर्वांत रंजक बाजू आहे. यापूर्वी रजनीकांत यांच्या ‌‘जेलर‌’ चित्रपटाने 650 कोटी रुपयांपेक्षा अधिक गल्ला जमवला होता आणि त्यात हिंदी भाषक पट्ट्याचाही मोठा हातभार होता. आता हा सामायिक प्रेक्षक अधिक विस्तारला असल्याने ‌‘जेलर-2‌’ चा प्रवास आणखी व्यापक होण्याची चिन्हे आहेत. दाक्षिणात्य तारे आता हिंदी दूरचित्रवाणीवरील विविध लोकप्रिय कार्यक्रमांत आणि मुलाखतींमध्ये सहजपणे वावरताना दिसतात, हे त्यांच्या सर्वसमावेशक लोकप्रियतेचे ठसठशीत चिन्ह आहे.
अर्थात, संपूर्ण देश एकाच रंगात रंगला आहे असे मानणे ही अतिशयोक्ती ठरेल. यात काही विरोधाभासही नक्कीच आहेत. बहुतांश हिंदी चित्रपटांना अजूनही दक्षिणेतील स्थानिक बाजारपेठेत आपले स्थान पक्के करणे आव्हानात्मक ठरते आहे, तर दाक्षिणात्य चित्रपट मात्र राष्ट्रीय पातळीवर सहजतेने मुसंडी मारताना दिसतात. अशा वेळी भाषिक भिंती गळून पडत असल्या, तरी प्रादेशिक अस्मिता आणि चवींचे वेगळेपण टिकून आहे.
चित्रपटगृहांच्या उंबरठ्यापर्यंत प्रेक्षकाला खेचून आणण्यासाठी आता केवळ पडद्यावरचा महानायक पुरेसा राहिलेला नाही. त्याला कथेचे पुढचे पर्व खुणावते, जे ‌‘दृश्यम‌’ किंवा ‌‘जेलर‌’च्या फ्रँचायझीमध्ये स्पष्ट दिसते. त्याच वेळी ‌‘प्रहार: द उज्ज्वल निकम स्टोरी‌’ सारख्या आशयघन कलाकृती असोत वा ‌‘प्रेम कीटाणू‌’ सारख्या तरुणाईला साद घालणाऱ्या हलक्याफुलक्या प्रेमकथा, लहान चित्रपटांसाठीही प्रेक्षक मोकळेपणाने जागा करत आहे. आजचा तरुण आधी टीझर, ट्रेलर तपासतो, समाजमाध्यमांवरील समीक्षणे आणि मित्रांच्या प्रतिक्रिया ताडून पाहतो आणि मगच चित्रपटगृहाची पायरी चढायची की डिजिटल प्रदर्शनाची वाट पाहायची हे ठरवतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, आता केवळ अफाट खर्चाचे बजेट चित्रपटाचे यश निश्चित करू शकत नाही. कथेतील एखादा संवाद, दृश्य, गाणे किंवा थेट विचार प्रेक्षकाला विचार करायला लावणारा आणि स्वतःच्या समूहात चर्चेला वाव देणारा असावा लागतो. भारतीय प्रेक्षक आता भाषांच्या पलीकडे जाऊन जागतिक दर्जाच्या अनुभूतीचा शोध घेत आहे. त्याच्या पसंतीत भाषा निश्चितच महत्त्वाची आहे, पण ती एकमेव निर्णायक घटक राहिलेली नाही, हेच या बदलत्या सांस्कृतिक प्रवासाचे सर्वांत सुंदर सत्य आहे.
तंत्रज्ञानाच्या अंगाने विचार करता, आवाजाच्या डबिंग आणि उपशीर्षकांच्या अचूकतेने या भाषिक सीमा पुसण्यात निर्णायक भूमिका बजावली आहे. पूर्वी प्रादेशिक चित्रपटांचे हिंदी डबिंग केवळ दुय्यम दर्जाचे किंवा हास्यास्पद वाटावे असे असायचे; परंतु आता तंत्रज्ञ आणि नामांकित लेखक त्या-त्या प्रांतातील बोलीभाषेचा लहेजा, स्थानिक विनोद आणि सांस्कृतिक संदर्भ लक्षात घेऊन उत्कृष्ट दर्जाचे संवादलेखन करत आहेत. ध्वनीचे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सहाय्याने होणारे स्वाभाविक लिप-सिंक यामुळे प्रेक्षकाला परभाषेतील चित्रपट पाहताना परकेपणा जाणवत नाही, तर तो मूळ कथेचाच अविभाज्य भाग वाटू लागतो. पडद्यावरील दृश्यानुभव आणि स्थानिक बोलीचा हा सुरेख संगम प्रेक्षकांना चित्रपटगृहांकडे ओढून घेणारा नवा हुकमी एक्का ठरत आहे.
या बदलत्या समीकरणांमुळे निर्माते आणि दिग्दर्शकांच्या कार्यपद्धतीतही क्रांती घडून आली आहे. केवळ एका विशिष्ट भाषिक पट्ट्याला डोळ्यांसमोर ठेवून चित्रपट बनवण्याचे दिवस आता संपले असून, पटकथेच्या जन्मापासूनच एकाच चित्रपटात उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील कलाकारांची मोट बांधली जात आहे. चित्रपटांचे केवळ मार्केटिंग किंवा प्रमोशन बहुभाषिक राहिलेले नाही, तर संगीतकार, छायाचित्रकार आणि तंत्रज्ञांची देवाणघेवाणही राष्ट्रीय पातळीवर पोहोचली आहे. जेव्हा तमिळ दिग्दर्शक हिंदी नायकाला घेऊन भव्य दृश्यपट उभारतो किंवा दाक्षिणात्य संवादांना उत्तरेतील संगीतकाराची धून मिळते, तेव्हा कलेची एक नवी, सर्वसमावेशक भारतीय ओळख निर्माण होते. हा केवळ गल्ल्याचा विजय नसून एकात्मिक भारतीय चित्रपटाच्या नव्या सुवर्णयुगाची ही नांदी आहे.