बड्या कलाकारांचे कोट्यवधी रुपयांचे मानधन, त्यांच्या व्यक्तिगत सुविधांवरील अवाढव्य खर्च आणि वाढते निर्मिती बजेट यामुळे हिंदी चित्रपटसृष्टीचे अर्थकारण बदलू लागले आहे. शेकडो कोटी रुपये खर्चून तयार केलेल्या चित्रपटांना अपेक्षित यश मिळत नसताना कमी बजेटच्या आशयप्रधान चित्रपटांनी बॉक्स ऑफिसवर मोठी कमाई केली आहे. ‘हनुमान अंश’सारख्या चित्रपटाच्या यशाने स्टारपेक्षा कथा महत्त्वाची असल्याचे पुन्हा अधोरेखित केले आहे. त्यामुळे निर्माते आता कलाकारांची निवड आणि निर्मिती खर्चाबाबत अधिक सावध झाले आहेत. या बदलत्या परिस्थितीचा हिंदी चित्रपटसृष्टीवर काय परिणाम होत आहे, याचा हा आढावा.- सोनम परब
एकेकाळी अनेक नामवंत कलाकारांची फौज असलेला चित्रपटही 100 कोटी रुपयांची कमाई करण्यासाठी धडपडत असे. त्या काळात चित्रपटाच्या प्रसिद्धीमध्ये त्याच्या भव्य बजेटचा आवर्जून उल्लेख केला जायचा. आता दोनशे ते अडीचशे कोटी रुपये खर्चून चित्रपट तयार होणे फारसे आश्चर्यकारक राहिलेले नाही. नितेश तिवारी यांच्या आगामी ‘रामायण’ चित्रपटाची निर्मितीही प्रचंड खर्चातून होत आहे. कलाकारांचे वाढते मानधन, भव्य चित्रीकरण, अत्याधुनिक तंत्रज्ञान आणि प्रसिद्धीवरील खर्च यांमुळे चित्रपटांचे अर्थकारण बदलले आहे. मोठे बजेट म्हणजे मोठे यश, हे समीकरण मात्र वारंवार चुकीचे ठरत आहे. त्यामुळे हिंदी चित्रपटसृष्टीत आता खर्चावर नियंत्रण ठेवण्याची आणि चित्रपटाच्या आशयाला अधिक महत्त्व देण्याची चर्चा सुरू झाली आहे.
हिंदी चित्रपटसृष्टीसमोर सध्या एक विचित्र पेच निर्माण झाला आहे. एका बाजूला बड्या कलाकारांचे मानधन सातत्याने वाढत आहे, तर दुसरीकडे त्यांच्या चित्रपटांना अपेक्षित प्रतिसाद मिळेलच, याची खात्री राहिलेली नाही. कलाकारांच्या व्यक्तिगत आयुष्यातील वाद, सार्वजनिक वक्तव्ये आणि त्यांच्या प्रतिमेबाबत निर्माण होणाऱ्या चर्चांचाही प्रेक्षकांवर परिणाम होत असतो. आपल्या आवडत्या कलाकारांच्या चित्रपटांकडे प्रेक्षक ज्या उत्साहाने पाहतात, त्याच उत्सुकतेने त्यांच्या सार्वजनिक वागणुकीकडेही लक्ष देतात. त्यामुळे लोकप्रियता टिकविणे आणि ती चित्रपटाच्या यशात रूपांतरित करणे, या दोन वेगळ्या गोष्टी बनल्या आहेत.
स्टारपेक्षा चित्रपट मोठा!
मोठ्या बजेटच्या चित्रपटांनी अपेक्षित कमाई न केल्यामुळे निर्माते आणि वितरक अधिक सावध झाले आहेत. याउलट कमी खर्चात तयार झालेल्या काही चित्रपटांनी प्रेक्षकांच्या प्रतिसादाच्या जोरावर मोठे यश मिळविले आहे. यंदा प्रदर्शित झालेला ‘हनुमान अंश’ हा त्यातील उल्लेखनीय चित्रपट ठरला. नीम करोली बाबा यांच्या जीवनावर आधारित या चित्रपटाचे दिग्दर्शन विशाल चतुर्वेदी यांनी केले आहे. मोठे कलाकार किंवा प्रचंड प्रसिद्धीमोहीम नसतानाही चित्रपटाने प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेतले.
सुमारे पावणेदोन कोटी रुपयांच्या बजेटमध्ये तयार झालेल्या या चित्रपटाची जागतिक कमाई ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यातच 419 कोटी रुपयांपुढे गेल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले. सुरुवातीला मर्यादित चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झालेल्या या चित्रपटाला प्रेक्षकांच्या सकारात्मक प्रतिसादामुळे पुढील आठवड्यांत अधिक चित्रपटगृहे मिळाली. मोठ्या स्टारशिवायही प्रभावी विषयाच्या जोरावर चित्रपट यशस्वी होऊ शकतो, हे त्यातून स्पष्ट झाले.
यंदा ‘आवारापन-2’, ‘मिर्झापूर : द मूव्ही’ आणि ‘दृश्यम-3’ यांसारख्या चित्रपटांनीही वेगवेगळ्या प्रकारच्या कथानकांमधून प्रेक्षकांचे लक्ष वेधले. दुसरीकडे आदित्य धर यांच्या ‘धुरंधर’ मालिकेने मोठ्या बजेटच्या चित्रपटांनाही प्रेक्षकांचा प्रतिसाद मिळू शकतो, हे दाखवून दिले. त्यामुळे चित्रपटाच्या यशासाठी बजेटपेक्षा कथानक, सादरीकरण आणि प्रेक्षकांशी निर्माण होणारे नाते अधिक महत्त्वाचे ठरत असल्याचे दिसते.
मोठ्या बजेटचे आकर्षण कायम
कमी बजेटच्या चित्रपटांना यश मिळत असले, तरी हिंदी चित्रपटसृष्टीत भव्य निर्मितीचे आकर्षण संपलेले नाही. रणबीर कपूरची प्रमुख भूमिका असलेल्या ‘रामायण’ चित्रपटाचा पहिला भाग 5 नोव्हेंबरला प्रदर्शित होणार आहे. या चित्रपटात साई पल्लवी, यश, सनी देओल आणि रवी दुबे यांच्याही महत्त्वाच्या भूमिका आहेत. भव्य निर्मिती, दृश्यतंत्रज्ञान आणि मोठ्या कलाकारांच्या सहभागामुळे या चित्रपटाकडून मोठ्या अपेक्षा व्यक्त होत आहेत.
याशिवाय शाहरुख खानचा ‘किंग’, सलमान खानचा ‘बॅटल ऑफ गलवान’ या प्रकल्पाशी संबंधित चित्रपट आणि रणबीर कपूरचे आगामी चित्रपटही चर्चेत आहेत. मोठ्या कलाकारांच्या उपस्थितीमुळे चित्रपटाला सुरुवातीपासून प्रसिद्धी मिळते. वितरक आणि प्रदर्शन संस्थांचे लक्षही अशा चित्रपटांकडे वेधले जाते. तथापि, मोठ्या बजेटची गुंतवणूक वसूल करण्यासाठी चित्रपटाला दीर्घकाळ चांगला प्रतिसाद मिळणे आवश्यक असते. त्यामुळे भव्य निर्मितीबरोबरच आर्थिक नियोजनाचे महत्त्व वाढले आहे.
कलाकारांच्या खर्चाचा निर्मात्यांना फटका
चित्रपट निर्मितीच्या खर्चात कलाकारांच्या मानधनाव्यतिरिक्त त्यांच्या व्यक्तिगत सुविधांचाही मोठा वाटा असतो. यासंदर्भात जालंधरमधील एका व्यावसायिकाचा अनुभव बोलका आहे. चित्रपट निर्मिती करण्याच्या उद्देशाने ते मुंबईत आले होते. त्यांनी दिग्दर्शक आणि नायकाची निवडही निश्चित केली होती. मात्र, नायकाचे मानधन, त्याच्यासोबत असणारा मोठा कर्मचारीवर्ग आणि इतर सुविधांचा खर्च पाहिल्यानंतर त्यांनी चित्रपट निर्मितीचा विचारच सोडून दिला.
या चित्रपटात दोन नामवंत अभिनेत्रीही होत्या. त्यामुळे दररोज अतिरिक्त दोन ते तीन लाख रुपये खर्च करावे लागणार होते. कलाकारांच्या व्यक्तिगत सुविधांवरील हा खर्च निर्मितीच्या मूळ बजेटव्यतिरिक्त होता. त्यामुळे चित्रपट तयार करण्यापूर्वीच खर्चाचा आकडा मोठा झाला होता. नव्या निर्मात्यांसाठी अशा परिस्थितीत आर्थिक जोखीम स्वीकारणे अधिक कठीण बनते.
सूरज बडजात्यांचे आर्थिक नियोजन
राजश्री प्रॉडक्शन्स आणि सूरज बडजात्या यांच्या चित्रपटांमध्ये खर्चाच्या नियोजनाला नेहमीच महत्त्व दिले जाते. बडजात्या यांच्या आगामी चित्रपटात आयुष्मान खुराना आणि शर्वरी वाघ यांच्या प्रमुख भूमिका असून, अनुपम खेर, सुप्रिया पाठक आणि सीमा पाहवा यांसारख्या अनुभवी कलाकारांचाही सहभाग आहे. भव्यतेपेक्षा कौटुंबिक कथानक, व्यक्तिरेखा आणि सक्षम कलाकारांची निवड यांवर त्यांचा भर राहिला आहे.
चित्रपटाच्या निर्मितीत आर्थिक शिस्त पाळल्यास अनावश्यक खर्च टाळता येऊ शकतो. कलाकारांची निवड, चित्रीकरणाचे दिवस, आवश्यक सुविधा आणि प्रसिद्धीचे नियोजन या सर्व बाबींचा विचार सुरुवातीलाच करणे आवश्यक असते. अनेक निर्माते आता याच पद्धतीचा अवलंब करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
अनावश्यक खर्चाला लगाम हवा
सध्या अनेक चित्रपटांचे चित्रीकरण 50 ते 75 दिवसांत पूर्ण करण्याचे नियोजन केले जाते. त्यानंतर डबिंग आणि प्रसिद्धीसाठी आणखी 25 ते 30 दिवस खर्च होऊ शकतात. या संपूर्ण कालावधीत निर्मात्याला दररोज मोठी रक्कम खर्च करावी लागते. कलाकार आणि तंत्रज्ञांचे मानधन यापेक्षा हा खर्च वेगळा असतो.
पांचजन्य वृत्तपत्र