संकट गोड्या पाण्याचे

जागतिक बँकेच्या एका अहवालानुसार, जगभरात दरवर्षी सुमारे 324 ट्रिलियन लिटर म्हणजेच 85.6 ट्रिलियन गॅलन गोड्या पाण्याचा ऱ्हास होत आहे. हे प्रमाण तब्बल 28 कोटी लोकांची वार्षिक गरज भागवण्यासाठी पुरेसे आहे. वाढत्या जागतिक तापमानामुळे आणि भूगर्भातील पाण्याच्या अनिर्बंध उपशामुळे निर्माण झालेल्या या परिस्थितीला वाळवंटीकरण म्हणजेच जमिनीचे वेगाने वाळवंटात होणारे रूपांतर असे संबोधले जाते.
जागतिक बँकेच्या एका अहवालानुसार, जगभरात दरवर्षी सुमारे 324 ट्रिलियन लिटर म्हणजेच 85.6 ट्रिलियन गॅलन गोड्या पाण्याचा ऱ्हास होत आहे. हे प्रमाण तब्बल 28 कोटी लोकांची वार्षिक गरज भागवण्यासाठी पुरेसे आहे. वाढत्या जागतिक तापमानामुळे आणि भूगर्भातील पाण्याच्या अनिर्बंध उपशामुळे निर्माण झालेल्या या परिस्थितीला वाळवंटीकरण म्हणजेच जमिनीचे वेगाने वाळवंटात होणारे रूपांतर असे संबोधले जाते. उपग्रहांच्या माध्यमातून जगातील वेगवेगळ्या ठिकाणांची मिळालेली सांख्यिकीय आकडेवारी या संकटाची भीषणता स्पष्ट करते.
दक्षिण अमेरिकेतील प्रमुख जलवाहिनी मानली जाणारी पराना नदी हे या संकटाचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. सुमारे 4,900 किलोमीटर म्हणजेच 3,030 मैल लांबीची ही नदी ॲमेझॉननंतर या खंडातील दुसरी सर्वात मोठी नदी आहे. ब्राझील, पराग्वे आणि अर्जेंटिना या तीन देशांमधील व्यापाराचा आणि दळणवळणाचा हा मुख्य मार्ग आहे. उपग्रहाने 1990 आणि 2026 या वर्षांत घेतलेल्या छायाचित्रांची तुलना केली असता, रोसारियो बंदराजवळील पाण्याच्या पातळीत अभूतपूर्व घसरण झाल्याचे सांख्यिकीय पुराव्यांवरून स्पष्ट होते. सलगच्या दुष्काळामुळे नदीचे पात्र अनेक ठिकाणी उघडे पडले असून तेथे गाळाचे मोठे ढीग आणि नवीन लहान बेटे तयार झाली आहेत. याचा मोठा फटका केवळ धान्याच्या आणि मालाच्या जलवाहतुकीलाच बसला नाही, तर या नदीवर असलेल्या जगातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या सर्वात मोठ्या ‌‘इताइपू‌’ जलविद्युत प्रकल्पातील वीजनिर्मितीही पूर्णपणे धोक्यात आली आहे.
गोड्या पाण्याचे स्त्रोत संपूर्णपणे नष्ट होण्याचे सर्वात धक्कादायक आणि विदारक उदाहरण बोलिव्हिया देशातील पोपो तलावाच्या रूपाने समोर आले आहे. एकेकाळी 1,000 चौरस किलोमीटर म्हणजेच 390 चौरस मैल क्षेत्रावर पसरलेला आणि देशातील दुसरा सर्वात मोठा तलाव म्हणून ओळखला जाणारा हा विशाल जलाशय आता संपूर्णपणे कोरडा पडून एका मोठ्या वाळवंटात आणि क्षारयुक्त पांढऱ्या जमिनीत रूपांतरित झाला आहे. उपग्रहाच्या 1984 आणि 2020 मधील छायाचित्रांची सांख्यिकीय तुलना केली असता, मानवाने शेती आणि खाणकामासाठी पाण्याचे प्रवाह इतरत्र वळवल्यामुळे आणि वाढत्या जागतिक तापमानामुळे हा समृद्ध पाण्याचा साठा कसा कायमचा नष्ट झाला, हे स्पष्ट होते. यामुळे शतकानुशतके तेथे मासेमारी करून जगणाऱ्या स्थानिक उरु या आदिवासी जमातीचे जीवन आणि उपजीविका संपूर्णपणे उद्ध्‌‍वस्त झाली असून त्यांना आपले मूळ गाव सोडून स्थलांतर करणे भाग पडले आहे.
अशाच प्रकारची परिस्थिती आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेतील इतर भागांतही पाहायला मिळत आहे. बोत्स्वाना देशातील प्रसिद्ध ओकावांगो दलदलीच्या क्षेत्राजवळ असलेला नगामी तलाव कोरडा पडल्याने येथील संपूर्ण परिसंस्थेला मोठा धक्का बसला आहे. उपग्रहाच्या 1984 आणि 2020 च्या छायाचित्रांवरून असे दिसते की, पाण्याच्या प्रवाहातील बदल आणि तीव्र दुष्काळामुळे येथील पूर्वीची समृद्ध मासेमारीची क्षेत्रे आणि गुरांच्या चराईची हिरवीगार मैदाने आता केवळ भेगा पडलेली कोरडी जमीन बनली आहेत. दुसरीकडे, चिली देशातील सँटियागो शहरा जवळील अकुलेओ सरोवर, जे एकेकाळी पर्यटनाचे, जलक्रीडांचे आणि निसर्गसौंदर्याचे मोठे केंद्र होते, ते सलगच्या दुष्काळामुळे आणि पाण्याच्या अतिवापरामुळे आता नकाशावरून पूर्णपणे पुसले गेले आहे. उपग्रहाने 2007 आणि 2026 मध्ये घेतलेली छायाचित्रे या सरोवराचा झालेला संपूर्ण विनाश स्पष्टपणे दाखवतात.
मध्य पूर्वेतील सर्वात मोठा खाऱ्या पाण्याचा तलाव म्हणून ओळखला जाणारा इराणमधील उर्मिया तलाव गेल्या तीन दशकांत मानवी हस्तक्षेपामुळे नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. 1990 च्या दशकात हा तलाव तब्बल 6,000 चौरस किलोमीटर म्हणजेच 2,300 चौरस मैल क्षेत्रावर पसरलेला होता. मात्र, कृषी क्षेत्रासाठी नद्यांवर बांधलेली धरणे, पाण्याचे मार्ग वळवणे आणि भूगर्भातील पाण्याचा अनिर्बंध उपसा यामुळे हा तलाव आता केवळ 581 चौरस किलोमीटर म्हणजेच 224 चौरस मैल क्षेत्रापुरता मर्यादित राहिला आहे. म्हणजेच या तलावाचा जवळपास 90 टक्के भाग आता वाळवंट बनला असून त्याची जागा पांढऱ्या क्षारांच्या विस्तीर्ण थराने घेतली आहे.
या सर्व नकारात्मक उदाहरणांमध्ये इराक देशातील अल-चिबाईश दलदलीचा प्रदेश काहीसा आशेचा किरण दाखवतो. मेसोपोटेमियन आर्द्रभूमीचा भाग असलेल्या आणि युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिलेल्या या प्रदेशाला 1990 च्या दशकात मानवी हस्तक्षेप, राजकीय निर्णय आणि दुष्काळाचा मोठा फटका बसला होता. मात्र, अलीकडच्या काही वर्षांत झालेल्या चांगल्या पावसामुळे आणि स्थानिक पातळीवर जाणीवपूर्वक केलेल्या पुनरुज्जीवनाच्या प्रयत्नांमुळे येथील पाण्याच्या साठ्यात आणि जैवविविधतेत काही प्रमाणात सुधारणा दिसून आली आहे. यावरून योग्य नियोजन, आंतरराष्ट्रीय सहकार्य आणि इच्छाशक्ती असेल, तर निसर्गाच्या जखमा काही प्रमाणात भरून काढता येतात.
उपग्रहाने टिपलेली ही सांख्यिकीय चित्रे आणि आकडेवारी केवळ बदलत्या भूगोलाची किंवा निसर्गाच्या ऱ्हासाची साक्ष नसून मानवी अस्तित्वाला मिळालेला एक गंभीर इशारा आहेत. पाण्याचा हा सातत्याने होणारा ऐतिहासिक ऱ्हास भविष्यात जागतिक अन्न सुरक्षा, मानवी आरोग्य आणि आंतरराष्ट्रीय शांततेसाठी सर्वात मोठे आव्हान ठरणार आहे. पाण्याच्या मालकीवरून आणि आंतरराष्ट्रीय नद्यांच्या प्रवाहावरून विविध देशांमध्ये आणि राज्यांमध्ये राजकीय व लष्करी संघर्ष सुरू होण्याची चिन्हे आताच दिसू लागली आहेत. निसर्गाच्या या महत्त्वाच्या जलस्रोतांचे संरक्षण करण्यासाठी जागतिक स्तरावर केवळ कागदी चर्चा न करता तात्काळ आणि ठोस आंतरराष्ट्रीय कायदे करण्याची गरज आहे. – रंगनाथ कोकणे, पर्यावरण अभ्यासक