रुपेरी पडद्यावरची विद्यार्थी आंदोलने

भारतीय लोकशाहीची खरी ताकद केवळ निवडणुकांमध्ये नाही, तर मतभिन्नता स्वीकारण्याच्या आणि शांततापूर्ण विरोधाला स्थान देण्याच्या संस्कृतीत आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांची आंदोलने ही केवळ शैक्षणिक परिसरातील घटना नसून समाजातील बदलाची चाहूल देणारी शक्ती मानली जाते. जेव्हा तरुण पिढी शिक्षण, रोजगार, सामाजिक न्याय, भ्रष्टाचार किंवा सार्वजनिक धोरणांविषयी प्रश्न उपस्थित करते, तेव्हा त्या प्रश्नांचे प्रतिबिंब साहित्य, नाटक आणि चित्रपटांमध्येही उमटते. हिंदी चित्रपटसृष्टीनेही विविध काळात विद्यार्थी आंदोलनांना आणि युवा अस्वस्थतेला केवळ घोषणाबाजी, मोर्चेकिंवा संघर्षाच्या दृश्यांपुरते मर्यादित न ठेवता त्यामागील सामाजिक, राजकीय आणि वैचारिक कारणांचा वेध घेतला आहे. त्यामुळे या चित्रपटांनी विद्यार्थी आंदोलनांचे दस्तऐवजीकरण तर केलेच, पण लोकशाहीच्या जिवंत प्रक्रियेचेही प्रभावी चित्रण केले.- सोनम परब
विद्यार्थी आंदोलनांवर आधारित हिंदी चित्रपटांचा विचार करताना सर्वप्रथम ‌‘रंग दे बसंती‌’ (2006) या चित्रपटाचे नाव घेतले जाते. राकेश ओमप्रकाश मेहरा दिग्दर्शित हा चित्रपट केवळ व्यावसायिक यशस्वी ठरला नाही, तर संपूर्ण देशातील तरुणांच्या मानसिकतेवर परिणाम करणारा सांस्कृतिक टप्पा ठरला. आमिर खान, सिद्धार्थ, कुणाल कपूर, शर्मन जोशी, अतुल कुलकर्णी, आर. माधवन आणि सोहा अली खान यांच्या प्रमुख भूमिका असलेल्या या चित्रपटात सुरुवातीला बेफिकीर आयुष्य जगणारे तरुण भ्रष्टाचारामुळे झालेल्या आपल्या मित्राच्या मृत्यूनंतर व्यवस्थेविरुद्ध उभे राहतात. भगतसिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्याला आधुनिक भारतातील युवा संघर्षाशी जोडण्याचा प्रयत्न या चित्रपटाने प्रभावीपणे केला. गेल्या दोन दशकांत देशातील कोणत्याही मोठ्या विद्यार्थी किंवा युवा आंदोलनाचा उल्लेख झाला की ‌‘रंग दे बसंती‌’ची आठवण हमखास काढली जाते.
‌‘युवा‌’ (2004) या मणिरत्नम दिग्दर्शित चित्रपटाने विद्यार्थी राजकारणाकडे एका वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहिले. राजकारण म्हणजे केवळ भ्रष्टाचार किंवा सत्तास्पर्धा नसून समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम असू शकते, हा संदेश चित्रपटातून देण्यात आला. अजय देवगणने साकारलेला विद्यार्थी नेता मायकेल मुखर्जी हा तरुणांना राजकारणापासून दूर न पळता त्यात सकारात्मक सहभाग घेण्याचे आवाहन करतो. अभिषेक बच्चन आणि विवेक ओबेरॉय यांच्या व्यक्तिरेखाही लोकशाही प्रक्रियेत युवकांच्या सहभागाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. विद्यार्थी राजकारण समाजाला दिशा देऊ शकते, हा आशावादी दृष्टिकोन या चित्रपटाने मांडला.
विद्यार्थी चळवळींच्या वैचारिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचे सखोल चित्रण करणाऱ्या चित्रपटांमध्ये ‌‘हजारों ख्वाहिशें ऐसी‌’ (2005) हा चित्रपट विशेष उल्लेखनीय ठरतो. सुधीर मिश्र्ा दिग्दर्शित या चित्रपटात 1970 च्या दशकातील राजकीय अस्थिरता, आणीबाणी, नक्षलवादी चळवळ आणि सामाजिक विषमता यांच्या पार्श्वभूमीवर तीन तरुणांचे आयुष्य उलगडले जाते. के. के. मेनन, शायनी आहुजा आणि चित्रांगदा सिंह यांच्या भूमिका केवळ वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षांभोवती फिरत नाहीत, तर त्या तत्कालीन सामाजिक आणि राजकीय संघर्षांशी जोडलेल्या आहेत. त्यामुळे विद्यार्थी आंदोलनांच्या मागील विचारसरणी आणि त्यागाचे वास्तव या चित्रपटातून प्रभावीपणे समोर येते.
विद्यापीठांतील सत्तासंघर्ष आणि विद्यार्थी राजकारणातील गुंतागुंत दाखविणाऱ्या चित्रपटांमध्ये ‌‘गुलाल‌’ (2009) आणि ‌‘हासिल‌’ (2003) यांचा विशेष उल्लेख करावा लागतो. अनुराग कश्यप यांच्या ‌’गुलाल‌’मध्ये विद्यापीठ परिसरातील विचारधारांचा संघर्ष, प्रादेशिक अस्मिता, जातीय समीकरणे, सत्तेची महत्त्वाकांक्षा आणि हिंसा यांचे तीव्र वास्तव मांडण्यात आले आहे. आदर्शवाद आणि सत्तेचा खेळ यांच्यातील संघर्ष विद्यार्थी राजकारणात कसा निर्माण होतो, हे चित्रपट स्पष्ट करतो. दुसरीकडे तिग्मांशु धूलिया दिग्दर्शित ‌‘हासिल‌’मध्ये इलाहाबाद विद्यापीठातील विद्यार्थी राजकारणाचे वास्तववादी चित्रण आहे. जिमी शेरगिलचा आदर्शवादी विद्यार्थी आणि इरफान खानने साकारलेला महत्त्वाकांक्षी विद्यार्थी नेता या दोन व्यक्तिरेखांमधून विद्यार्थी राजकारणातील दोन भिन्न प्रवाह उलगडले जातात. विशेषतः विद्यार्थी राजकारणाचे वाढते गुन्हेगारीकरण या चित्रपटाने अत्यंत प्रभावीपणे दाखविले आहे.
विद्यार्थी आंदोलनांचा प्रभाव केवळ महाविद्यालयीन परिसरापुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो संपूर्ण समाजाला स्पर्श करतो, हे ‌‘आरक्षण‌’ (2011) आणि ‌‘सत्याग्रह‌’ (2013) या चित्रपटांतून दिसून येते. प्रकाश झा दिग्दर्शित ‌‘आरक्षण‌’मध्ये शिक्षणव्यवस्था, सामाजिक न्याय आणि आरक्षणाच्या प्रश्नांभोवती निर्माण होणारा संघर्ष मांडण्यात आला आहे. अमिताभ बच्चन, सैफ अली खान, दीपिका पदुकोण, मनोज बाजपेयी आणि प्रतीक बब्बर यांच्या भूमिका शिक्षणातील धोरणात्मक बदलांचा समाजावर होणारा व्यापक परिणाम अधोरेखित करतात. ‌‘सत्याग्रह‌’ हा चित्रपट थेट विद्यार्थी आंदोलनावर आधारित नसला, तरी भ्रष्टाचारविरोधी जनआंदोलनात युवकांची मोठी भूमिका कशी असते, हे प्रभावीपणे दाखवितो. समाजातील बदलासाठी तरुणांची सामूहिक शक्ती किती निर्णायक ठरू शकते, याचा संदेश या चित्रपटातून मिळतो.
1990 च्या दशकातील मंडल आयोगाच्या पार्श्वभूमीवरील विद्यार्थी आंदोलनांचे चित्रण करणारा ‌‘हुडदंग‌’ (2022) हा तुलनेने अलीकडील महत्त्वाचा चित्रपट आहे. मंडल आयोगाच्या निर्णयामुळे भारतीय समाज, राजकारण आणि विद्यार्थी वर्गात निर्माण झालेली अस्वस्थता या चित्रपटातून मांडण्यात आली आहे. इलाहाबाद विद्यापीठातील विद्यार्थ्यांच्या अनुभवांमधून सरकारी धोरणांचा परिणाम केवळ राजकीय चर्चांपुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो तरुणांच्या स्वप्नांवर, नातेसंबंधांवर आणि भविष्यातील संधींवरही होतो, हे चित्रपट अधोरेखित करतो. त्याचप्रमाणे ‌‘मैं आज़ाद हूं‌’ (1989) या चित्रपटात सामान्य नागरिकाच्या संघर्षातून अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची सामूहिक प्रेरणा दाखविण्यात आली आहे. हा चित्रपट विद्यार्थी आंदोलनापुरता मर्यादित नसला, तरी लोकशाहीतील विरोधाची ताकद आणि जनसहभागाचे महत्त्व प्रभावीपणे मांडतो.
आज देशातील विविध विद्यापीठांमध्ये शिक्षण, प्रवेशप्रक्रिया, परीक्षा, शुल्कवाढ, आरक्षण, रोजगार, प्रशासनिक निर्णय आणि सामाजिक प्रश्नांवरून वेळोवेळी विद्यार्थी आंदोलने होत असतात. अशा पार्श्वभूमीवर या चित्रपटांचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. कारण हे चित्रपट केवळ आंदोलनांचे चित्रण करत नाहीत, तर लोकशाहीत प्रश्न विचारण्याचा अधिकार, जबाबदार नागरिकत्व, नैतिक नेतृत्व आणि सामाजिक परिवर्तनासाठी आवश्यक असलेली जागरूकता यांचीही जाणीव करून देतात. त्यामुळे विद्यार्थी आंदोलनांवर आधारित हे चित्रपट मनोरंजनापुरते मर्यादित न राहता भारतीय लोकशाहीतील युवा चेतनेचे जिवंत दस्तऐवज ठरतात. ते आठवण करून देतात की, लोकशाही केवळ मतदानावर टिकत नाही; ती जागरूक विद्यार्थी, संवेदनशील समाज आणि उत्तरदायी व्यवस्थेच्या परस्पर संवादातून अधिक सक्षम बनत असते.