समस्या सोडविण्याची कला शिका

परीक्षेचा ताण असो, नोकरीची चिंता असो, लग्नाची तयारी असो किंवा पैशांची अडचण असो, आयुष्यात प्रत्येक टप्प्यावर कोणत्या ना कोणत्या समस्येला सामोरे जावेच लागते. समस्या नसलेले आयुष्य कदाचित कोणाचेच नसते. मात्र, समस्या आली की काही जण घाबरून जातात, तर काही जण शांतपणे परिस्थितीचा विचार करून त्यातून मार्ग काढतात. फरक असतो तो समस्येकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाचा. समस्या सोडविण्याचे कौशल्य जन्मतः मिळत नाही; ते अनुभवातून आणि योग्य पद्धतीने विचार करण्याची सवय लावून विकसित करता येते.
समस्या सोडविण्याचा पहिला टप्पा म्हणजे समस्या नेमकी काय आहे, हे समजून घेणे. अनेकदा एखादी अडचण समोर आली की आपण घाबरून जातो आणि विचार न करता प्रतिक्रिया देतो. त्यामुळे मूळ समस्या सुटण्याऐवजी ती अधिक गुंतागुंतीची होते. म्हणून प्रथम थांबा, परिस्थिती शांतपणे समजून घ्या आणि समस्येचा स्वीकार करा. समस्या मान्य केली तरच तिच्यावर उपाय शोधण्याची प्रक्रिया सुरू होते.
समस्येकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. एखाद्या परिस्थितीबद्दल आधीच मत तयार केले तर नव्या शक्यता दिसेनाशा होतात. त्यामुळे पूर्वग्रह बाजूला ठेवून समस्येकडे ताज्या मनाने पाहिले पाहिजे. एकच मार्ग योग्य आहे, असे गृहीत न धरता त्यावर अनेक पर्याय शोधण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
यासाठी मोकळ्या मनाने विचार करणे आवश्यक आहे. समस्या सोडविताना मनात अनेक कल्पना येतात. त्यातील काही सुरुवातीला विचित्र किंवा अव्यवहार्य वाटू शकतात. तरीही त्या कल्पना नाकारण्याची घाई करू नये. एखादी कल्पना पुढे जाऊन योग्य उपायाची दिशा दाखवू शकते. सकारात्मक विचारसरणीमुळे कठीण परिस्थितीतही संधी आणि मार्ग शोधण्याची क्षमता वाढते.
काही वेळा स्वतः प्रयत्न करूनही तोडगा निघत नाही. अशा वेळी इतरांचे मत ऐकणे उपयुक्त ठरते. कुटुंबातील व्यक्ती, मित्र किंवा सहकारी यांच्याकडून सल्ला घेता येतो. मात्र, त्यांनी सांगितलेले सर्व काही डोळे झाकून स्वीकारण्याची गरज नाही. विविध मते ऐकून त्यातील योग्य काय आहे, याचा निर्णय स्वतः घेतला पाहिजे. यामुळे आत्मविश्वासही वाढतो आणि निर्णयाची जबाबदारीही स्वतः स्वीकारता येते.
कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी त्याच्या परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. एखादा निर्णय तात्पुरता सोयीचा वाटत असला तरी त्याचे दीर्घकालीन परिणाम काय असतील, याचा विचार केला पाहिजे. संभाव्य अडचणींचा आधीच अंदाज घेतल्यास त्यांना सामोरे जाण्याची तयारी करता येते.
सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःवर विश्वास ठेवणे आणि चिकाटी न सोडणे. प्रत्येक समस्या लगेच सुटेलच असे नाही. काही समस्या गुंतागुंतीच्या असतात आणि त्यासाठी वेळ, संयम आणि अनेक प्रयत्नांची गरज असते. एखादा प्रयत्न अपयशी ठरला म्हणून हार मानण्याऐवजी त्यातून काय शिकता आले, याचा विचार केला पाहिजे. सातत्याने प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तीला शेवटी मार्ग सापडतो.
समस्या म्हणजे आयुष्याचा शेवट नव्हे, तर विचार करण्याची आणि स्वतःला अधिक सक्षम करण्याची संधी आहे. शांतपणे समस्या समजून घेणे, नव्या दृष्टिकोनातून तिच्याकडे पाहणे, विविध पर्यायांचा विचार करणे, योग्य सल्ला घेणे, परिणामांचा अंदाज घेणे आणि शेवटपर्यंत प्रयत्न करत राहणे या सवयी अंगीकारल्या तर मोठ्यात मोठ्या अडचणीवरही मार्ग शोधता येतो. समस्या प्रत्येकाच्या आयुष्यात येणारच; पण त्यांच्यासमोर आपण कसे उभे राहतो, हे आपल्या हातात असते.