प्रेक्षक, थिएटर…सारं बदललं!

सिनेमनोरंजनाचा खरा आनंद 70 आणि 80 च्या दशकात सिनेमागृहात जाऊन चित्रपट पाहणार्‍या प्रेक्षकांनी घेतला. तेव्हा पहिल्या दिवशी पहिला शो पाहण्याचा जो जोश होता, त्याची आज कल्पनाही करता येणार नाही. शोच्या दोन तास आधी तिकीट खिडकीवर लागणारी भली मोठी रांग, तिकीट काढण्यासाठीची धडपड, प्रसंगी वादावादी-हाणामारी, ब्लॅकने होणारी तिकिट विक्री, हॉलमध्ये प्रवेश करण्यासाठीची धडपड या सर्व गोष्टी आता इतिहासजमा झाल्या आहेत. मल्टिप्लेक्सने सारे काही बदलून गेले आहे. आता सिनेमा थिएटरमध्ये ना शिट्ट्या ऐकू येतात ना प्रेक्षकांचा जल्लोष.- कमलेश गिरी
———
बदल हा सृष्टीचा नियम असला तरी बदलत्या काळानुसार होणारे बदल तटस्थपणाने पाहिले की निःस्तब्ध व्हायला होतं. आपणही या बदलांच्या प्रक्रियेचा एक भाग असतो; पण एका टप्प्यावर येऊन या बदलांकडे पाहताना नेमके या बदलांनी काय साधले असा प्रश्न पडतो. मनोरंजनविश्वात तर गेल्या दोन-तीन दशकांमध्ये झालेले बदल स्तीमित करणारे आहेत. साधारण 25-30 वर्षांपूर्वीचा चित्रपट पाहण्याचा आनंद काय होता ते आठवून पहा. त्या वेळी, आजच्याप्रमाणे, घरी बसून तिकीट काढता येत नव्हते किंवा सिनेमागृहांमधील सीटही आजच्या इतक्या आरामदायी नव्हत्या. त्यावेळी सिनेमा हॉलच्या तिकीट खिडकीत हात घालून ‘मिळवलेलं’ तिकीट तितक्याच प्रयत्नांनी मुठीत धरून गर्दीतून वाकून बाहेर पडताना लढाई जिंकल्याचं प्रमाणपत्र मिळाल्यासारखं वाटायचं. त्यानंतर सिनेमागृहात प्रवेश करण्यासाठी गर्दी व्हायची. प्रवेशद्वारावर आत शिरण्यासाठीची ढकलाढकली चालायची. हा सर्व सायास करुन आत शिरल्यानंतर गर्द अंधारात दिसणारा प्रचंड मोठा पडदा आणि त्याच्या उजेडात आपल्या सीटवर जाऊन बसतानाची कसरत… त्यानंतर येणारा तिकिट चेकर…. इंटरव्हलमध्ये खिशातील पाच-दहा रुपयातून टॉकीजच्या आतल्या कँटीनवर मिळणारा चहा, बटाटेवडा आणि लाह्या (आजच्या भाषेत सांगायचं तर पॉपकॉर्न), खारे शेंगदाणे अशा मोजक्या पदार्थांपैकी काही तरी घेऊन खाणं…. हे सारं सारं काळाच्या कुपीत दडून गेलं आहे. आज ती फक्त आठवण राहिली आहे. आता तशी ना सिनेमागृहे उरली आहेत, ना प्रेक्षक. सिंगल स्क्रीन जवळपास पूर्ण झाल्या आहेत. त्यांची जागा ब्रँडेड मल्टिप्लेक्सने घेतली. पूर्वी प्रेक्षक चार-पाच रुपयांना बाल्कनीत अभिमानाने बसायचे, आज तेच तिकीट 500 रुपयांपासून ते 1000 रुपयांपर्यंत उपलब्ध आहे. त्यातही सोयीनुसार पैसे घेतले जातात. म्हणजेच प्रेक्षकांची चित्रपट पाहण्याची शैलीच बदलली नाही, तर सुविधांचाही त्यांच्या खिशावरही परिणाम होऊ लागला.
चित्रपट बनवणे, त्यांचे प्रदर्शन आणि त्यानंतर प्रेक्षक चित्रपटगृहात जाऊन त्यांचा आनंद लुटणे, हे सारे मनोरंजनाच्या दुनियेत रोज घडते. प्रेक्षकांना तुमच्या चित्रपटाकडे आकर्षित करून त्यातून पैसे मिळवणे हा यामागचा उद्देश आहे. आज जवळजवळ प्रत्येक शहरात मल्टिप्लेक्स थिएटर आहेत, जिथे प्रेक्षक आरामदायी आसनांसह आणि चांगल्या आवाजाच्या गुणवत्तेसह चित्रपटांचा आनंद घेतात. पण, मागे वळून पाहताना एक काळ असा होता की फक्त सिंगल स्क्रीन सिनेमे होते. तरीही त्याची वेगळीच क्रेझ होती. प्रेक्षकांना थिएटरच्या सुविधांशी काही देणेघेणे नव्हते. फक्त बसण्यासाठी जागा असावी आणि चित्रपट स्क्रीनवर दाखवल्यावर कोणतीही अडचण येऊ नये. जुन्या काळात चित्रपट बनवणे हे मोठे आव्हान नव्हते. कारण, त्यावेळी चित्रपट निर्मितीचे तंत्रज्ञानही आजच्यासारखे विकसित नव्हते. चित्रपट पूर्ण झाल्यानंतर तो अधिक चांगल्या पद्धतीने प्रदर्शित होऊ शकेल, अशी आशा प्रत्येक निर्माता-दिग्दर्शकाला असते. पूर्वी ही अपेक्षा सिंगल स्क्रीनने पूर्ण केली होती, आज मल्टिप्लेक्स तीच भूमिका बजावतात.
आता चित्रपटाचे अर्थशास्त्रही बदलले. यापूर्वी फक्त सिल्व्हर आणि गोल्डन ज्युबिली म्हणजेच 25 आणि 50 आठवडे चालणार्‍या चित्रपटांना सुपरहिट म्हटले जायचे. आज पहिल्या शोमधून लोकांना जज केले जाते. दोन-तीन आठवडे चालणारा चित्रपटही हिट होतो. कारण आता चित्रपटाची कमाई केवळ प्रेक्षकांच्या तिकीट खरेदीवर अवलंबून नाही. चित्रपट निर्मात्यांनी या व्यवसायात अनेक नवीन पर्याय शोधले आहेत, जे त्यांच्यासाठी कमाईचे नवीन मार्ग उघडतात. चित्रपट निर्मातेही चित्रपटांचे डिजिटल, सॅटेलाइट आणि संगीत हक्क विकून पैसे कमवतात. रिमेक, प्रीक्वेल, सिक्वेल आणि चित्रपटांचे डबिंग हक्क विकूनही कमाई केली जाते. याशिवाय परदेशातील हक्कातूनही पैसा मिळतो. अर्थात, चित्रपटाच्या कामगिरीवर किती नफा होतो हे अवलंबून आहे.
काही निर्माते परदेशात शूटिंग करून मिळणार्‍या सवलतीतून पैसे कमावतात. यानंतर बॉक्स ऑफिसवर होणारी कमाई असते. पण, हे सर्व चित्रपटाच्या कामगिरीवर अवलंबून आहे. जर चित्रपट प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरला तर ते सर्व हक्कांमधून पैसे कमावतात. तसे झाले नाही तर या सर्व अधिकारांना काही अर्थ नाही. निर्मात्याला या नवीन ट्रेंडचा फायदा झाला की त्याचा चित्रपट जरी चांगला चालला नसला तरी निर्मिती खर्च कव्हर केला जातो. राज कपूरचा ‘मेरा नाम जोकर’ हा चित्रपट आठवा. या चित्रपटाच्या अपयशाने त्याला जवळजवळ उद्ध्वस्त केले. आज जर एखाद्या निर्मात्याला या परिस्थितीचा सामना करावा लागला तर परिस्थिती इतकी बिकट होण्याची शक्यता नसते.
असो, बदलत्या काळात सिंगल स्क्रीन थिएटरमधून मोठ्या पडद्यावर चित्रपट पाहण्याची सुरुवात झाली. सिंगल स्क्रीन म्हणजे जिथे एक स्क्रीन आहे आणि त्यावर दररोज चित्रपटाचे 4 शो दाखवले जातात. अशी काही चित्रपटगृहे आजही मोठ्या शहरांमध्ये आणि नगरांमध्ये पाहायला मिळतात. मात्र आजच्या युगात सिंगलऐवजी मल्टिप्लेक्सची क्रेझ वाढली आहे. मल्टीप्लेक्स म्हणजे एकापेक्षा जास्त स्क्रीन असलेले थिएटर. अनेक वेगवेगळे चित्रपट एकाच वेळी चालतात. आज मल्टिप्लेक्सचा ट्रेंड खूप वाढला आहे. त्यांची रचना आणि आसन क्षेत्र देखील भिन्न आहे. जिथे सिंगल स्क्रीन सिनेमांमध्ये फर्स्ट क्लास आणि बाल्कनी असे दोन सीटिंग फॉरमॅट असत, तिथे आज मल्टिप्लेक्समधील आसनाचे स्वरूप प्लॅटिनम, गोल्ड आणि सिलव्हरच्या श्रेणीनुसार विभागले गेले आहे.
मुंबईत 1947 मध्ये लिबर्टी सिनेमा बांधण्यात आला. हा सिनेमा हॉल हबीब हुसैन यांनी बांधला होता आणि त्याच्या वास्तुकलेवर फ्रान्सचा प्रभाव होता. हे स्वातंत्र्याचे वर्ष होते म्हणून त्याला ‘लिबर्टी’ असे नाव देण्यात आले. हे एक खास थिएटर होते जिथे चित्रपटाचे प्रदर्शन देखील विशेष होते. 1960 मध्ये ‘मुघल-ए-आझम’ चित्रपटाचा प्रीमियर येथे झाला आणि ‘मदर इंडिया’ 25 ऑक्टोबर 1957 रोजी प्रदर्शित झाला. हा चित्रपट इथे वर्षभर दाखवला गेला, जो त्या काळातील एक विक्रम होता. यानंतर 1994 मध्ये सलमान खान आणि माधुरी दीक्षितचा ‘हम आपके है कौन’ हा चित्रपट या थिएटरमध्ये 105 दिवस चालला होता. राज कपूरही या सिनेमागृहाचे चाहते होते. त्यांचे अनेक मोठे चित्रपट येथे प्रदर्शित झाले, त्यापैकी ‘राम तेरी गंगा मैली’. प्रेस पूर्वावलोकन आणि खाजगी स्क्रीनिंगसाठी पाचव्या मजल्यावर 30 आसनी ‘लिबर्टी मिनी’ देखील बांधण्यात आली होती.
20 वर्षांपूर्वीपर्यंत, मध्य प्रदेशातील इंदूर या मोठ्या शहरात 30 हून अधिक सिंगल स्क्रीन टॉकीज होत्या. पण, ती परिस्थिती आता राहिलेली नाही. आता देशातील सर्व मोठ्या ब्रँड्सच्या मल्टिप्लेक्ससह थिएटरमध्ये ओपन एअर ड्राइव्ह आहे. दरम्यान, इंदूरच्या एका व्यावसायिकाने सिंगल स्क्रीन सिनेमाच्या आठवणी वारसा म्हणून जपल्या. देशातील हे एकमेव सिंगल स्क्रीन म्युझियम आहे. यामध्ये इंदूरच्या 30 हून अधिक टॉकीजशी संबंधित फोटो, तिकीट, स्लाइडस्, प्रोजेक्टर, पोस्टर्स यासह अनेक गोष्टी ठेवण्यात आल्या आहेत. हा संग्रह 1917 ते 2000 पर्यंतचा आहे. उद्योजक विनोद जोशी यांना 1983 पासून सिनेमाशी संबंधित आठवणी जतन करण्याचा छंद होता, जो त्यांनी 2015 मध्ये अशा प्रकारे पूर्ण केला. त्यांनी त्यांच्या म्युझियमच्या तिकीटाचा दरही त्यावेळच्या सिनेमाच्या तिकिटाइतकाच ठेवला आहे (1 रुपया 60 पैसे). कोणत्या वर्षी, कोणत्या महिन्यात, कोणत्या टॉकीवर कोणता चित्रपट दाखवला गेला, त्याच्या जाहिराती आणि पोस्टर्स कसे बनवले गेले – या सर्व गोष्टींचा समावेश त्याच्या संग्रहात आहे. तसेच प्रोजेक्टरच्या साह्याने पडद्यावर चित्रपट कसे दाखवले जात असत याचाही समावेश आहे. नवीन चित्रपटाच्या ट्रेलरच्या स्लाइड्स देखील दाखवल्या आहेत.