पुनर्निमितीला उधाण

बॉलीवूडमध्ये जुन्या चित्रपटांची पुनर्निर्मिती, रीमेक, रिक्रिएशन किंवा पुनर्कल्पना ही आता अपवादात्मक गोष्ट राहिलेली नाही. गेल्या दोन दशकांत अनेक लोकप्रिय चित्रपट नव्या कलाकारांसह, आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने आणि बदललेल्या प्रेक्षकवर्गाला लक्षात घेऊन पुन्हा साकारले गेले. काहींनी बॉक्स ऑफिसवर मोठे यश मिळवले, तर काहींना प्रेक्षकांनी सपशेल नाकारले. प्रत्येक पिढीची स्वतःची अभिरुची, सामाजिक वास्तव आणि मनोरंजनाची भाषा असते. त्यामुळे जुन्या कथा नव्या काळाच्या संदर्भात पुन्हा सांगण्याचा प्रयत्न चुकीचा मानता येत नाही. उलट अनेकदा अशा पुनर्सादरीकरणांमुळे नवीन पिढीला जुन्या कलाकृतींची ओळख होते. मात्र नव्या दृष्टिकोनाऐवजी फक्त नव्या कलाकारांची भर घालून जुनाच आशय पुन्हा विकला गेल्यास तो प्रयत्न प्रेक्षकांच्या लगेच लक्षात येतो.- सोनम परब
बॉलिवूडमध्ये जुन्या चित्रपटांचे कथानक, दृश्ये, पात्रे, संगीत किंवा संपूर्ण चित्रपट नव्या तंत्रज्ञानाच्या आणि नव्या कलाकारांच्या मदतीने पुन्हा साकारण्याची परंपरा गेल्या काही वर्षांत अधिक वेगाने वाढताना दिसत आहे. एकेकाळी ही प्रवृत्ती प्रामुख्याने जुन्या लोकप्रिय गाण्यांच्या नव्या आवृत्त्यांपुरती मर्यादित होती; मात्र आता चित्रपटसृष्टीत संपूर्ण कथा, पात्रे आणि प्रसंग नव्या स्वरूपात प्रेक्षकांसमोर आणले जात आहेत. या प्रक्रियेला काही जण जुन्या आणि नव्या पिढीमधील सांस्कृतिक दुवा मानतात, तर काहींच्या मते ही वाढती प्रवृत्ती सर्जनशीलतेच्या अभावाचे लक्षण आहे. त्यामुळे रिक्रिएशन हा कलात्मक पुनर्विचार आहे की केवळ लोकप्रियतेचा शॉर्टकट, याविषयीची चर्चा अधिक तीव्र होताना दिसते.
प्रसिद्ध गीतकार आणि पटकथालेखक जावेद अख्तर यांनी अनेकदा या विषयावर भाष्य करताना असे म्हटले आहे की, रीमेक आणि रिक्रिएशनच्या वाढत्या प्रवृत्तीमुळे नव्या कल्पनांना आणि नवोदित लेखकांना पुरेशी संधी मिळत नाही. निर्माते जेव्हा आधीच यशस्वी ठरलेल्या कथांवर आणि चित्रपटांवर पुन्हा गुंतवणूक करण्यास प्राधान्य देतात, तेव्हा नवे विषय, नवे दृष्टिकोन आणि नव्या लेखकांची निर्मिती मागे पडते. या आक्षेपात काही प्रमाणात तथ्य असले तरी प्रत्येक रिक्रिएशनला सर्जनशीलतेचा अभाव म्हणून नाकारता येत नाही. एखाद्या कथेकडे बदललेल्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि तांत्रिक संदर्भांतून नव्याने पाहण्याचा प्रयत्न केला जात असेल, तर ते कलात्मक पुनर्कल्पनेचे उदाहरण ठरू शकते.
याचे सर्वात उल्लेखनीय उदाहरण म्हणजे 1978 मध्ये प्रदर्शित झालेला ‌‘डॉन‌’ आणि त्याचे 2006 मधील पुनर्सादरीकरण. अमिताभ बच्चन यांच्या अभिनयामुळे अजरामर ठरलेल्या या चित्रपटाचे पुनर्निर्माण करताना दिग्दर्शक फरहान अख्तर यांनी मूळ कथानकाची मूलभूत रचना कायम ठेवली, परंतु त्याला आधुनिक काळाशी सुसंगत असे नवे रूप दिले. चित्रपटातील तांत्रिक दर्जा, छायाचित्रण, कथानकाची मांडणी आणि शेवटी जोडलेला अनपेक्षित कलाटणीचा प्रसंग यांमुळे हा चित्रपट केवळ नक्कल न राहता स्वतंत्र ओळख निर्माण करू शकला. त्यामुळे ‌‘डॉन‌’ हे रिक्रिएशन जुन्या आशयाला नवे आयुष्य देणारे यशस्वी उदाहरण म्हणून ओळखले जाते.
संजय लीला भन्साळी दिग्दर्शित ‌‘देवदास‌’ हे आणखी एक महत्त्वाचे उदाहरण आहे. शरच्चंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या कादंबरीवर यापूर्वी अनेक चित्रपट तयार झाले होते. त्यामुळे कथानक नवीन नव्हते. मात्र भन्साळी यांनी कोणत्याही आधीच्या चित्रपटाची नक्कल न करता आपल्या स्वतंत्र दृश्यभाषेत आणि शैलीत ही कथा मांडली. भव्य सेट्स, प्रभावी संगीत, भावनिक प्रसंगांची समृद्ध मांडणी आणि दृश्यात्मक वैभव यांमुळे या चित्रपटाने स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. यामुळे एकाच कथेला वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून पुन्हा सांगणे म्हणजे नक्कल नव्हे, तर पुनर्व्याख्या असल्याचे अधोरेखित होते.
याच्या अगदी विरुद्ध उदाहरण म्हणून ‌‘कुली नंबर वन‌’चा उल्लेख करावा लागेल. 1995 मधील लोकप्रिय विनोदी चित्रपटाचे 2020 मध्ये करण्यात आलेले पुनर्निर्माण प्रेक्षकांना अपेक्षित ठरले नाही. कारण या चित्रपटात मूळ कथानक, प्रसंग, संवाद आणि विनोदाची शैली जवळपास जसच्या तस ठेवण्यात आली होती. बदलत्या सामाजिक संदर्भांनुसार आशयात कोणताही लक्षणीय बदल करण्यात आला नव्हता. परिणामी हा चित्रपट ना जुन्या प्रेक्षकांना भावला, ना नव्या पिढीला आकर्षित करू शकला. यामुळे रिक्रिएशन आणि कॉपी-पेस्ट यांतील मूलभूत फरक स्पष्ट होतो. केवळ जुन्या लोकप्रियतेचा आधार घेऊन यशाची अपेक्षा करता येत नाही.
‌‘लाल सिंह चड्ढा‌’ हे देखील या चर्चेतील महत्त्वाचे उदाहरण आहे. हॉलिवूडमधील ‌‘फॉरेस्ट गम्प‌’ या चित्रपटाचे भारतीय रूपांतर म्हणून या चित्रपटाकडे मोठ्या अपेक्षेने पाहिले गेले होते. आमिर खान यांनी अमेरिकन सामाजिक आणि ऐतिहासिक संदर्भ भारतीय वास्तवात रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न केला. चित्रपटाची निर्मिती, तांत्रिक गुणवत्ता आणि भावनिक सादरीकरण यांत प्रामाणिकता होती. मात्र मूळ कथानकाची जडणघडण ज्या सामाजिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीत झाली होती, ती भारतीय संदर्भात पूर्णपणे नैसर्गिक वाटू शकली नाही. त्यामुळे मोठ्या प्रयत्नांनंतरही हा चित्रपट प्रेक्षकांशी अपेक्षित नाते निर्माण करू शकला नाही. यामुळे पात्रांची नावे किंवा स्थळे बदलल्याने कथा आपोआप स्थानिक होत नाही, हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले.
‌‘कबीर सिंह‌’ या चित्रपटानेही वेगळ्या प्रकारची चर्चा घडवून आणली. तेलुगू चित्रपट ‌‘अर्जुन रेड्डी‌’चा अधिकृत हिंदी रीमेक असलेल्या या चित्रपटाला व्यावसायिक यश मिळाले. मात्र त्याचवेळी पुरुषप्रधान वर्तनाचे चित्रण आणि त्याचे कथित उदात्तीकरण यावरून मोठा वाद निर्माण झाला. त्यामुळे येथे प्रश्न केवळ नक्कल किंवा रूपांतराचा नव्हता, तर एका समाजातील मूल्यव्यवस्था दुसऱ्या समाजात कितपत स्वीकारली जाऊ शकते, हाही होता. एखादा चित्रपट यशस्वी झाला म्हणून त्याचे रिक्रिएशन सर्वार्थाने यशस्वी ठरतेच असे नाही.
चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासाकडे पाहिले तर पुनर्कल्पना ही कला क्षेत्रातील नवी गोष्ट नाही. जगभरातील साहित्य, नाटक आणि चित्रपटांमध्ये जुन्या कथा नव्या पद्धतीने सांगितल्या गेल्या आहेत. शेक्सपिअरपासून भारतीय लोककथांपर्यंत अनेक कलाकृतींचे विविध काळांत पुनर्निर्माण झाले आहे. त्यामुळे रिक्रिएशनला सरसकट विरोध करण्याचे कारण नाही. मात्र त्यासाठी सर्जनशील दृष्टी, नव्या काळाचे भान आणि आशयाला नव्या अर्थांनी समृद्ध करण्याची क्षमता आवश्यक असते.
अखेरीस रिक्रिएशन हे स्वतःमध्ये ना चांगले असते, ना वाईट. त्याचे यश किंवा अपयश हे त्यामागील सर्जनशीलतेवर अवलंबून असते. जुना आशय नव्या कल्पनाशक्तीने, नव्या संदर्भांनी आणि नव्या मांडणीने समृद्ध केला गेला, तर ते पुनर्जन्मासारखे ठरू शकते. परंतु रिक्रिएशनच्या नावाखाली केवळ कॉपी-पेस्ट करण्यात आले, तर प्रेक्षक ते सहज ओळखतात आणि नाकारतात. म्हणूनच रिक्रिएशन ही चोरी नाही; परंतु सर्जनशीलतेशिवाय केलेले रिक्रिएशन हे कलात्मक पुनर्निर्माण नसून केवळ जुन्या यशाचा आधार घेण्याचा निष्फळ प्रयत्न ठरतो.