पंजाबमधील निकालांचा अन्वयार्थ

पंजाबमधील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणूक निकालांनी राज्याच्या राजकारणाला एक नवी आणि स्पष्ट दिशा दिली आहे. आगामी विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर या निकालांकडे अत्यंत गांभीर्याने पाहिले जात आहे. या निवडणुकीत पंजाबमधील सत्ताधारी आम आदमी पक्षाने विरोधी पक्षांना खूप मागे टाकत आपले एकहाती वर्चस्व प्रस्थापित केले आहे. राज्यातील एकूण आठ महानगरपालिकांपैकी पाच महानगरपालिकांवर ‌’आप‌’ने आपले निशाण फडकावले आहे. याशिवाय नगर परिषद आणि नगर पंचायतींसह एकूण 104 स्थानिक संस्थांच्या 1,977 प्रभागांपैकी तब्बल 958 जागांवर आम आदमी पक्षाच्या उमेदवारांनी दणदणीत विजय मिळवला आहे. शहरी भागांमधील हा विजय पक्षाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे, कारण पारंपारिकपणे शहरी मतदार हा आम आदमी पक्षाच्या पाठीशी तितकासा नसतो, असा एक मतप्रवाह होता. परंतु, या निकालांनी तो खोटा ठरवला आहे. पक्षाने या यशाचे श्रेय आपल्या सरकारच्या लोककल्याणकारी धोरणांना आणि विकासकामांना दिले असून, हा कौल म्हणजे मुख्यमंत्री भगवंत मान यांच्या सरकारवर जनतेने दिलेली पसंतीची पावतीच आहे, असा दावा केला आहे.
दुसरीकडे, विरोधी पक्षांच्या कामगिरीकडे पाहिले असता, त्यांची राज्यातील राजकीय जमीन पूर्णपणे संपलेली नाही, असेच चित्र दिसते. मुख्य विरोधी पक्ष असलेल्या काँग्रेसने 397 प्रभागांमध्ये विजय मिळवून आपली उपस्थिती समाधानकारकपणे टिकवून ठेवली आहे. शिरोमणी अकाली दलाला 191 प्रभागांमध्ये, तर भारतीय जनता पक्षाला 172 प्रभागांमध्ये यश आले आहे. भाजप आणि अकाली दलाची ही कामगिरी त्यांना आगामी काळात आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी नक्कीच बळ देणारी ठरेल. मात्र, या निकालांनी काँग्रेस पक्षातील अंतर्गत दुफळी आणि गटबाजी पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आणली आहे. प्रदेश काँग्रेस अध्यक्ष अमरिंदर सिंह राजा वडिंग यांना त्यांच्याच गड मानल्या जाणाऱ्या गिद्दरबाहा भागात मतदारांनी मोठा धक्का दिला आहे. यामुळे त्यांच्या नेतृत्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. याउलट, माजी मुख्यमंत्री चरणजीत सिंह चन्नी आणि कपूरथळाचे आमदार राणा गुरजीत सिंह हे आपापल्या प्रभागात आपले वर्चस्व राखण्यात आणि राजकीय पकड मजबूत करण्यात यशस्वी ठरले आहेत. पक्षांतर्गत चाललेली ही सुंदोपसुंदी काँग्रेसला आगामी विधानसभा निवडणुकीत महागात पडू शकते.
स्थानिक निवडणुका या प्रामुख्याने स्थानिक प्रश्न, गल्लीवस्त्यांमधील समस्या आणि उमेदवाराचा वैयक्तिक प्रभाव यावर लढवल्या जातात. याउलट, विधानसभा निवडणुकीत मतदार संपूर्ण राज्याचा विचार करतो. तेथे सरकारची एकूण कामगिरी, राष्ट्रीय व राज्यस्तरीय मुद्दे, पक्षांच्या आघाड्या आणि व्यापक जनहित लक्षात घेऊन मतदान केले जाते. त्यामुळे या निकालांनाच विधानसभा निवडणुकीचा अंतिम कौल मानणे घाईचे ठरेल. असे असले तरी, या निकालांनी पंजाबमधील सध्याचे राजकीय संतुलन आणि मतदारांचा कल कोणाकडे आहे, याची एक स्पष्ट आणि पारदर्शक झलक देशासमोर नक्कीच सादर केली आहे. पुढील वर्षी होणाऱ्या मोठ्या राजकीय युद्धासाठी आम आदमी पक्षाचा आत्मविश्वास या निकालांमुळे कमालीचा वाढला आहे, यात शंका नाही.
यासंदर्भात एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पंजाबमधील शेतकरी चळवळींचा आणि ग्रामीण मतदारांच्या मानसिकतेचा बदलता पॅटर्न. गेल्या काही वर्षांत झालेल्या शेतकरी आंदोलनांमुळे पंजाबमधील ग्रामीण भागात पारंपारिक राजकीय पक्षांबद्दल तीव्र नाराजी होती. या स्थानिक संस्थांच्या निवडणुकीत ग्रामीण आणि निमशहरी मतदारांनी आम आदमी पक्षाला दिलेली मोठी साथ हे दर्शवते की, ग्रामीण जनता आता जुन्या राजकीय समीकरणांमधून बाहेर पडत आहे. शिरोमणी अकाली दल हा एकेकाळी पंजाबच्या ग्रामीण भागाचा आणि शेतकऱ्यांचा मुख्य आवाज मानला जात होता, परंतु या निवडणुकीत त्यांना मिळालेल्या जागांवरून त्यांची ही पकड कमालीची सैल झाल्याचे स्पष्ट दिसते. शेतकऱ्यांच्या हिताचे रक्षण करणारा पर्याय म्हणून ‌‘आप‌’ स्वतःला स्थापित करण्यात यशस्वी ठरत असल्याचे हे निदर्शक आहे.
दुसरीकडे, भारतीय जनता पक्षाची या निकालांमधील कामगिरी भविष्यातील त्रिशंकू किंवा बहुकोणीय लढतींचे संकेत देणारी आहे. शेतकरी आंदोलनांच्या पार्श्वभूमीवर भाजपला पंजाबमध्ये मोठ्या विरोधाचा सामना करावा लागला होता, तरीही त्यांनी 172 जागांवर मिळवलेला विजय हा पक्षाची शहरी आणि व्यापारी वर्गातील पकड कायम असल्याचे दाखवतो. भाजप आता पंजाबमध्ये अकाली दलाच्या कुबड्यांशिवाय स्वतंत्रपणे पाय रोवण्याचा प्रयत्न करत असून, हा निकाल त्यांच्यासाठी एक पायाभरणी ठरू शकतो. यामुळे आगामी विधानसभा निवडणुकीत पारंपारिक द्विध्रुवीय (काँग्रेस विरुद्ध अकाली दल) लढत होण्याऐवजी, आता ‌‘आप‌’, काँग्रेस, भाजप आणि अकाली दल अशी चतुष्कोणीय चुरस पाहायला मिळण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
– व्ही. के. कौर