यशापयाची भरती-ओहोटी

हिंदी चित्रपटसृष्टीत स्टारडम ही कधीच कायमस्वरूपी गोष्ट नव्हती. येथे प्रत्येक शुक्रवार एखाद्या अभिनेत्याचे नशीब बदलते आणि प्रत्येक सोमवार एखादा सुपरस्टार अचानक मागे पडलेला दिसतो. एक काळ असा होता की सलग काही यशस्वी चित्रपट एखाद्या अभिनेत्याला दशकभर उद्योगाच्या सर्वोच्च स्थानी ठेवत असत; मात्र आता परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. आज एका मोठ्या यशाने अभिनेता आकाशात पोहोचतो, तर दोन अपयशी चित्रपट त्याला पुन्हा शर्यतीबाहेर फेकून देतात. त्यामुळेच आजच्या चित्रपटविश्वात अभिनयकौशल्याइतकेच, किंबहुना त्याहून अधिक महत्त्व बॉक्स ऑफिसवरील आकड्यांना प्राप्त झाले आहे.- सोनम परब
गेल्या काही वर्षांत या बदलाचे अनेक ठळक नमुने पाहायला मिळाले. काही काळ सतत अपयशी चित्रपटांच्या फेऱ्यात अडकलेला रणवीर सिंह ‌‘धुरंधर-2‌’च्या यशानंतर पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे. काही महिन्यांपूर्वीपर्यंत ज्याच्या कारकिर्दीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात होते, त्याच अभिनेत्याकडे आता निर्माते मोठ्या आशेने पाहत आहेत. चित्रपटसृष्टीत यश हेच सर्वांत मोठे चलन मानले जाते, याचे हे ताजे उदाहरण आहे. रणवीरचा अभिनय, त्याची ऊर्जा किंवा त्याची शैली याबद्दल पूर्वीही चर्चा होत होती; मात्र उद्योगाने त्याला पुन्हा स्वीकारले ते एका मोठ्या यशानंतरच. म्हणजेच येथे प्रतिभेपेक्षा बाजारपेठेचा विश्वास अधिक निर्णायक ठरतो.
रणबीर कपूरची कहाणीही काहीशी अशीच आहे. ‌‘एनिमल‌’च्या प्रचंड यशाने त्याच्या कारकिर्दीला नवे बळ मिळाले. याआधी ‌‘शमशेरा‌’सारख्या चित्रपटांमुळे त्याच्यावर टीका झाली होती. ‌‘ब्रह्मास्त्र‌’ने अपेक्षित प्रभाव निर्माण केला नाही, अशीही चर्चा होती. मात्र एका मोठ्या यशाने पुन्हा त्याला सर्वोच्च अभिनेत्यांच्या यादीत आणून ठेवले. आज त्याच्याकडे मोठ्या बॅनरचे चित्रपट आहेत, प्रचंड बजेटची निर्मिती आहे आणि निर्मात्यांचा विश्वास आहे. यावरून हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक मूलभूत वास्तव समोर येतेयेथे स्मरणशक्ती फार लहान असते. उद्योग अपयश फार काळ लक्षात ठेवत नाही; पण यश मात्र क्षणार्धात सगळे समीकरण बदलते.
विशेष म्हणजे आजच्या काळात केवळ तरुण कलाकारच स्टारडमच्या केंद्रस्थानी नाहीत. सनी देओलसारखा ज्येष्ठ अभिनेता देखील नव्या जोमाने पुढे येताना दिसत आहे. काही वर्षांपूर्वी ज्याची कारकीर्द संपल्याची चर्चा होत होती, तोच अभिनेता आता पुन्हा मोठ्या चित्रपटांचा केंद्रबिंदू ठरत आहे. ‌‘गदर-2‌’नंतर त्याच्या लोकप्रियतेत झालेली वाढ ही केवळ एका चित्रपटाची कमाई नाही; ती प्रेक्षकांच्या मानसिकतेतील बदलाचीही खूण आहे. प्रेक्षकांना आता कृत्रिम चमकधमकेपेक्षा भावनिक जोड अधिक महत्त्वाची वाटू लागली आहे. सनी देओलच्या पडद्यावरील आक्रमक व्यक्तिमत्त्वात त्यांना जुन्या काळातील नायकत्वाचा आविष्कार दिसतो. त्यामुळेच वयाच्या उत्तरार्धातही तो नव्या पिढीतील अभिनेत्यांना स्पर्धा देताना दिसतो.
चे सर्वात मोठे आणि ताजे उदाहरण म्हणजे बॉबी देओल. एक काळ असा होता की बॉबी देओल मुख्य प्रवाहातील चित्रपटांमधून पूर्णपणे गायब झाला होता आणि त्याला काम मिळणे कठीण झाले होते. परंतु, दिग्दर्शक संदीप रेड्डी वांगा यांच्या ‌’ॲनिमल‌’ चित्रपटाने त्याचे नशीब पूर्णपणे बदलून टाकले. या चित्रपटात त्याने साकारलेली अबरार हक ही मूक खलनायकी भूमिका प्रेक्षकांना प्रचंड भावली. चित्रपटात एकही संवाद नसताना केवळ डोळ्यांतील क्रूरता आणि शरीरबोलीच्या जोरावर त्याने संपूर्ण पडदा व्यापून टाकला. या चित्रपटाच्या अफाट यशाने बॉबी देओलला ‌’लॉर्ड बॉबी‌’ म्हणून एक नवीन ओळख मिळवून दिली. आज परिस्थिती अशी आहे की, कधीकाळी साध्या भूमिकांसाठी संघर्ष करणाऱ्या बॉबी देओलकडे आता दाक्षिणात्य आणि बॉलिवूडमधील अनेक मोठ्या चित्रपटांच्या रांगा लागल्या आहेत.
याच यादीत दुसरे महत्त्वाचे नाव म्हणजे कार्तिक आर्यन. कोणत्याही मोठ्या चित्रपट घराण्याचा पाठींबा नसताना (आउटसाइडर) कार्तिकने ‌’सोनू के टिटू की स्वीटी‌’ आणि ‌’लुका छुपी‌’ या चित्रपटांद्वारे बॉलिवूडमध्ये आपले स्थान निर्माण केले होते. परंतु, त्यानंतर त्याचे काही चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अपयशी ठरले आणि काही मोठ्या बॅनर्ससोबत झालेल्या वादानंतर त्याला चित्रपटांमधून काढून टाकण्यात आले. चित्रपटसृष्टीने त्याला जवळपास संपलेला अभिनेता मानले होते. अशा अत्यंत कठीण काळात त्याचा ‌’भूल भुलैया दोन‌’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाला. कोरोना महामारीनंतर जेव्हा बॉलिवूडचे मोठे बजेट असलेले चित्रपट फ्लॉप होत होते, तेव्हा कार्तिकच्या या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर दोनशे कोटींहून अधिक गल्ला जमवून बॉलिवूडला संजीवनी दिली. या एकाच यशाने त्याला एका रात्रीत पुन्हा स्टार बनवले.
याउलट काही काळापूर्वीपर्यंत उद्योगावर निर्विवाद वर्चस्व गाजवणारे अनेक सुपरस्टार आता संघर्ष करताना दिसत आहेत. शाहरुख खान, आमिर खान, सलमान खान, अक्षय कुमार किंवा अजय देवगण यांसारख्या अभिनेत्यांची लोकप्रियता अजूनही प्रचंड आहे; मात्र त्यांचे चित्रपट पूर्वीसारखी खात्रीशीर यशाची हमी देत नाहीत. यामागे केवळ कथा किंवा दिग्दर्शन कारणीभूत नाही. प्रत्यक्षात प्रेक्षकांच्या अपेक्षाच मोठ्या प्रमाणात बदलल्या आहेत. एकेकाळी फक्त स्टारच्या नावावर चित्रपट चालत असत; आज प्रेक्षक कथा, सादरीकरण आणि आशयालाही तितकेच महत्त्व देतात. सामाजिक माध्यमांच्या युगात प्रेक्षकांचे मत काही तासांत तयार होते आणि त्याच वेगाने पसरते. त्यामुळे आता कोणत्याही अभिनेत्याला केवळ जुन्या लोकप्रियतेच्या आधारावर यश मिळवणे कठीण झाले आहे.
हिंदी चित्रपटसृष्टीतील स्टारडमचा हा बदल व्यापक सामाजिक बदलांशीही जोडलेला आहे. पूर्वी चित्रपटगृहात जाणे हा एक सामूहिक अनुभव होता. लोक आपल्या आवडत्या अभिनेत्याला पडद्यावर पाहण्यासाठी जात असत. आज प्रेक्षकांकडे असंख्य पर्याय उपलब्ध आहेत. ओटीटी व्यासपीठे, आंतरराष्ट्रीय मालिका, दक्षिण भारतीय चित्रपट आणि डिजिटल मनोरंजनाच्या विविध माध्यमांमुळे हिंदी चित्रपटसृष्टीवरील एकाधिकार संपुष्टात आला आहे. परिणामी, प्रत्येक चित्रपटाला स्वतःचे वेगळेपण सिद्ध करावे लागते. अभिनेता कितीही मोठा असला तरी आशय कमकुवत असेल तर प्रेक्षक त्याला नाकारतात.
यामुळेच आजचा अभिनेता पूर्वीपेक्षा अधिक असुरक्षित झाला आहे. एकेकाळी स्टारडम अनेक वर्षेटिकत असे; आता ते काही महिन्यांत बदलते. त्यामुळे कलाकार सतत चर्चेत राहण्याचा प्रयत्न करतात. सामाजिक माध्यमांवरील उपस्थिती, जाहिराती, मुलाखती, वादग्रस्त वक्तव्ये, वैयक्तिक आयुष्याची चर्चाया सर्व गोष्टी आता स्टारडमचा भाग बनल्या आहेत. अनेकदा असे वाटते की चित्रपटापेक्षा त्याभोवती निर्माण होणारी प्रतिमा अधिक महत्त्वाची झाली आहे.
तथापि, या सगळ्या गोंधळात एक महत्त्वाची गोष्ट कायम आहेप्रेक्षक शेवटी प्रामाणिक मनोरंजनालाच स्वीकारतात. एखादा चित्रपट भावनिक पातळीवर जोडला गेला, तर तो नव्या कलाकारालाही सुपरस्टार बनवू शकतो. दुसरीकडे, मोठा स्टार असूनही चित्रपट कृत्रिम वाटला तर प्रेक्षक त्याला नाकारतात. म्हणूनच हिंदी चित्रपटसृष्टीतील स्टारडम हा आता केवळ व्यक्तीभोवती फिरणारा विषय राहिलेला नाही; तो बाजारपेठ, माध्यमे, सामाजिक मानसिकता आणि प्रेक्षकांच्या बदलत्या अभिरुची यांचा संयुक्त परिणाम बनला आहे.
आजच्या काळातील सर्वांत मोठे वास्तव म्हणजे येथे कोणी कायमचा हिरो नसतो आणि कोणी कायमचा अपयशीही नसतो. एका चित्रपटाने करिअर घडते आणि दुसऱ्या चित्रपटाने समीकरण बदलते. त्यामुळेच हिंदी चित्रपटसृष्टीतील स्टारडम ही प्रत्यक्षात एक अखंड स्पर्धा आहेज्यात प्रत्येक शुक्रवार नवीन विजेता ठरतो आणि प्रत्येक सोमवार एखाद्या जुन्या विजेत्याला पुन्हा स्वतःला सिद्ध करण्याची वेळ येते.