कलाकारांचा आर्थिक संघर्ष

सिनेअभिनेते राजपाल यादव यांच्या आर्थिक संकटाची चर्चा अलीकडे बराच काळ चालली. न्यायालयाने जामीन दिल्यानंतरही अनेकांनी याबाबत मतप्रदर्शन केले. वास्तविक सिनेसृष्टीतील अनेक दिग्गज कलाकारांच्या नशिबी अशा प्रकारे आर्थिक संकटाचा सामना करण्याची वेळ आली होती. शोमन राज कपूर, बिग बी अमिताभ बच्चन, बॉलीवूडचा बादशहा शाहरुख खान यांनाही आर्थिक नियोजन चुकल्याचा फटका सहन करावा लागला. परंतु या कलाकारांनी प्रचंड मेहनतीने परिस्थिती पालटवली. या उदाहरणांनी हे दाखवून दिले की, यश हे क्षणभंगुर असते. आर्थिक शिस्त आणि भविष्याचे नियोजन हाच स्थिर आयुष्याचा पाया आहे. त्याचबरोबर अपयश हा जीवनाचा अंत नाही, तर ती एक नवी सुरुवात करण्याची संधी असते, हा वस्तुपाठही या मंडळींनी घालून दिला – सोनम परब
चित्रपटसृष्टीचे चंदेरी वलय बाहेरून जितके लख्ख आणि आकर्षून घेणारे वाटते, तितकीच ही दुनिया आतून अनिश्चिततेच्या आणि जोखमीच्या गर्तेत अडकलेली आहे. रुपेरी पडद्यावर झळकणारे हे तारे कोट्यवधींच्या घरात मानधन घेतात, आलिशान बंगल्यात राहतात आणि विलासी आयुष्य जगतात, असा सर्वसामान्यांचा समज असतो. मात्र, या झगमगाटाच्या मागे आर्थिक विवंचनेचा एक काळाकुट्ट अंधारही लपलेला आहे. चित्रपटसृष्टीत यश जितक्या वेगाने मिळते, तितक्याच वेगाने अपयशाची लाट एखाद्या कलाकाराला होत्याचे नव्हते करू शकते. एखादा फ्लॉप चित्रपट, चुकीची गुंतवणूक किंवा नियोजनाचा अभाव कलाकारांना थेट दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर उभे करतो. जुन्या काळातील सुपरस्टार्सपासून ते आजच्या काळातील राजपाल यादवसारख्या हरहुन्नरी अभिनेत्यापर्यंत, अनेकांनी या आर्थिक संकटाचा सामना केला आहे. हा संघर्ष केवळ पैशांचा नसून, तो आपली गेलेली प्रतिष्ठा पुन्हा मिळवण्याचा आणि शून्यातून विश्व निर्माण करण्याचा आहे.
नुकतेच चर्चेत आलेले नाव म्हणजे विनोदी अभिनेता राजपाल यादव. आपल्या अफाट टायमिंगने प्रेक्षकांना खळखळून हसवणाऱ्या या अभिनेत्याला खऱ्या आयुष्यात मात्र रडकुंडीला यावे लागले. ‌‘अता पता लापता‌’ या चित्रपटाच्या निर्मितीसाठी त्यांनी सुमारे 5 कोटी रुपयांचे कर्ज घेतले होते. 2012 मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर सपशेल अपयशी ठरला आणि राजपाल यादव यांच्यावर कर्जाचा डोंगर वाढत गेला. हे कर्ज व्याजासह 9 कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचले. कायदेशीर लढाई आणि आर्थिक चणचणीमुळे अखेर त्यांना तिहार जेलमध्ये जावे लागले. हे उदाहरण चित्रपट निर्मितीतील जोखीम किती मोठी असू शकते, याचे जिवंत प्रमाण आहे. एका चुकीच्या निर्णयामुळे अनेक वर्षांची कमाई आणि नाव एका क्षणात मातीमोल होऊ शकते. राजपाल यादव यांच्याकडे अभिनय कौशल्य असूनही, केवळ आर्थिक गणिते चुकल्यामुळे त्यांना या दिव्यातून जावे लागले. चित्रपट निर्मिती हा केवळ सर्जनशीलतेचा विषय नसून, त्यात वितरणापासून ते मार्केटिंगपर्यंत अनेक तांत्रिक आणि आर्थिक आघाड्यांवर लढाई द्यावी लागते, हेच या घटनेतून अधोरेखित होते.
बॉलिवूडचे महानायक अमिताभ बच्चन यांची गोष्ट तर आजही अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरते. 90 च्या दशकात अमिताभ बच्चन यांनी ‌‘अमिताभ बच्चन कॉर्पोरेशन लिमिटेड‌’ (एबीसीएल) नावाची कंपनी सुरू केली होती. ही भारतातील पहिली कॉर्पोरेट चित्रपट कंपनी होती. मात्र, नियोजनाचा अभाव, काही व्यावसायिक चुका आणि मिस मॅनेजमेंटमुळे ही कंपनी डबघाईला आली. त्यांच्यावर 90 कोटी रुपयांचे कर्ज झाले आणि बँकांनी त्यांच्या जुहू येथील ‌‘प्रतीक्षा‌’ या घरावर जप्ती आणली होती. त्याच काळात त्यांचे चित्रपटही फ्लॉप होत होते. त्यांच्याकडे टॅक्सीचे भाडे देण्याइतपतही पैसे नव्हते, अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती. मात्र, अशा परिस्थितीतही त्यांनी हार मानली नाही. त्यांनी दिग्दर्शक यश चोप्रा यांच्याकडे काम मागितले. ‌‘मोहब्बतें‌’ चित्रपटाने त्यांना नवीन दिशा दिली आणि त्यानंतर ‌‘कौन बनेगा करोडपती‌’ या टीव्ही शोने त्यांचे नशीब पूर्णपणे पालटले. आज अमिताभ बच्चन आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत सक्षम आहेत, पण त्यांचा तो काळ ग्लॅमरच्या जगातील अनिश्चिततेची साक्ष देतो. त्यांच्या या संघर्षाने हे शिकवले की, वय कितीही असो आणि संकट कितीही मोठे असो, मेहनतीच्या जोरावर पुन्हा उभे राहता येते.
हिंदी सिनेमाचे सर्वात मोठे ‌‘शोमॅन‌’ राज कपूर यांच्या बाबतीतही असेच घडले होते. ‌‘मेरा नाम जोकर‌’ हा त्यांचा अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प होता. या चित्रपटासाठी त्यांनी सहा वर्षेमेहनत घेतली आणि प्रचंड पैसा ओतला. मात्र, प्रदर्शनानंतर हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर सपशेल फ्लॉप झाला. राज कपूर पूर्णपणे दिवाळखोर झाले होते. आर. के. स्टुडिओ गहाण ठेवण्याची वेळ त्यांच्यावर आली होती. अनेकांना वाटले की आता राज कपूर यांचे युग संपले. मात्र, त्यांनी हार न मानता आपल्या मुलाला, ऋषी कपूरला लाँच करण्यासाठी ‌‘बॉबी‌’ चित्रपटाची निर्मिती केली. हा चित्रपट केवळ चाललाच नाही, तर त्याने सर्व जुने विक्रम मोडीत काढले. ‌‘बॉबी‌’च्या यशाने राज कपूर यांना पुन्हा त्यांचे गतवैभव मिळवून दिले आणि आर. के. स्टुडिओची प्रतिष्ठा जपली.
केवळ पुरुष कलाकारच नव्हे, तर महिला कलाकारांनाही या आर्थिक असुरक्षिततेचा फटका बसला आहे. ‌‘ट्रॅजेडी क्वीन‌’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मीना कुमारी यांचे जीवन तर वैयक्तिक आणि आर्थिक दोन्ही पातळीवर शोकांतिका ठरले. आपल्या काळच्या सर्वाधिक मानधन घेणाऱ्या अभिनेत्री असूनही, चुकीचे आर्थिक निर्णय आणि खाजगी आयुष्यातील तणावामुळे शेवटच्या दिवसात त्या कर्जाच्या ओझ्याखाली दबल्या गेल्या होत्या. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या उपचाराचे पैसे देण्यासाठीही त्यांच्या कुटुंबाला मोठी कसरत करावी लागली होती.
1950-60 च्या दशकातील चॉकलेट बॉय भारत भूषण यांची अवस्था तर इतकी बिकट झाली होती की, एकेकाळी बंगल्यात राहणाऱ्या या अभिनेत्याला आपले घर विकावे लागले आणि शेवटचे दिवस अत्यंत हलाखीत काढावे लागले. त्यांच्याकडे अनेक मौल्यवान पुस्तकांचा संग्रह होता, तोही त्यांना विकायला लागला.
अशी उदाहरणे पाहिली असता चित्रपटसृष्टीतील ‌‘स्टारडम‌’ हे कधीच कायमस्वरूपी नसते ही बाब प्रकर्षाने लक्षात येते. जे लोक शिखरावर असताना भविष्याचा विचार करत नाहीत, त्यांना काळाच्या ओघात विस्मरणात जावे लागते.
नव्या पिढीतील सुपरस्टार शाहरुख खान यालाही अशा संकटाची झळ बसली होती. ‌‘रा-वन‌’ या बिग बजेट चित्रपटात त्याने मोठी गुंतवणूक केली होती. चित्रपट सरासरी चालल्याने सुरुवातीला त्याच्यावर मोठा आर्थिक ताण आला होता. मात्र, नंतरच्या काळात व्यावसायिक कौशल्य आणि इतर यशस्वी चित्रपटांमुळे त्याने आपली स्थिती सावरली.
जॅकी श्रॉफ यांनीही ‌‘बूम‌’ चित्रपटाच्या अपयशानंतर मोठे नुकसान सोसले होते, ज्यासाठी त्यांना आपले घरही विकावे लागले होते. मात्र, त्यांनी हार न मानता छोट्या-मोठ्या भूमिका स्वीकारल्या आणि आज ते पुन्हा एकदा स्थिरस्थावर झाले आहेत.
दक्षिणेकडील सुपरस्टार कमल हासन यांनी तर ‌‘विश्वरूपम‌’ चित्रपटासाठी आपली सर्व मालमत्ता गहाण ठेवली होती. चित्रपटावर बंदी आल्याने ते पूर्णपणे उद्ध्‌‍वस्त होण्याच्या मार्गावर होते, परंतु नंतरच्या काळात मिळालेल्या यशाने त्यांना या संकटातून बाहेर काढले. ‌‘विक्रम‌’ चित्रपटाच्या यशानंतर त्यांनी जाहीरपणे कबूल केले की, आता ते आपले सर्व कर्ज फेडू शकले आहेत.
कलाकारांच्या या आर्थिक संकटामागे अनेक कारणे दडलेली असतात. सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे आर्थिक नियोजनाचा अभाव. अनेक कलाकार आपल्या उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा विलासी वस्तू, महागाड्या गाड्या किंवा चुकीच्या व्यवसायात गुंतवतात. चित्रपटसृष्टीत सतत बदलणारे ट्रेंड्स देखील जबाबदार असतात. एखादा अभिनेता जेव्हा यशाच्या शिखरावर असतो, तेव्हा त्याला वाटते की हे दिवस कधीच संपणार नाहीत, पण प्रेक्षकांची आवड बदलली की मागणी कमी होते. टॅक्सची प्रकरणे, कायदेशीर गुंते आणि जवळच्या व्यक्तींनी दिलेले चुकीचे सल्ले देखील कलाकारांना रसातळाला नेण्यास कारणीभूत ठरतात. पूर्वीच्या काळात प्रोफेशनलिझम कमी असल्याने अनेक कलाकार तोंडी व्यवहारांवर अवलंबून असत, ज्यामुळे त्यांना मोठे फटके बसले.
आजच्या काळात सेलिब्रिटींकडे स्वतःची ‌‘फायनान्शिअल टीम‌’ असते, जी त्यांना गुंतवणुकीचे मार्गदर्शन करते. तरीही, चित्रपट निर्मितीचा मोह अनेकांना आर्थिक संकटात ढकलतो. कलाकार जेव्हा स्वतः निर्माते बनतात, तेव्हा त्यांना केवळ अभिनयावर लक्ष केंद्रित करून चालत नाही, तर बजेटवर नियंत्रण ठेवणेही तितकेच गरजेचे असते.
या सर्व कहाण्यांमधील सकारात्मक बाजू म्हणजे या कलाकारांनी केलेले यशस्वी पुनरागमन. शून्यातून विश्व निर्माण करण्याची जिद्द आणि मेहनतीची तयारी असेल, तर माणूस कोणत्याही संकटातून बाहेर पडू शकतो, हे या ताऱ्यांनी सिद्ध केले आहे. पडत्या काळातही जिद्द न हारता नवीन संधी शोधणे, स्वतःच्या कौशल्यात सुधारणा करणे आणि चाहत्यांच्या प्रेमाच्या जोरावर पुन्हा उभे राहणे, हीच या कलाकारांची खरी ताकद आहे. चित्रपटसृष्टीतील हे चढ-उतार केवळ कलाकारांसाठीच नव्हे, तर सर्वसामान्यांसाठीही एक मोठा धडा आहेत. यश हे क्षणभंगुर असते, त्यामुळे आर्थिक शिस्त आणि भविष्याचे नियोजन करणे किती गरजेचे आहे, हे या ग्लॅमरस जगाच्या पडद्यामागच्या संघर्षातून स्पष्ट होते. राजपाल यादव यांच्यापासून अमिताभ बच्चन यांच्यापर्यंतचा हा प्रवास सांगतो की, अपयश हा जीवनाचा अंत नाही, तर ती एक नवी सुरुवात करण्याची संधी असते.