बॉलीवूडपटांमधील श्रावणसरी

भारतीय मनाला पावसाचे आणि चित्रपटांचे आकर्षण वेगळे सांगण्याची गरज नाही. पहिल्या पावसाच्या सरी कोसळल्या की मातीचा सुगंध, खिडकीवर थबकणारे थेंब, हातातला गरम चहाचा कप आणि कानावर पडणारे एखादे जुने हिंदी चित्रपटगीतया सगळ्यांची सांगड आपोआप घातली जाते. हिंदी चित्रपटांनी पावसाला केवळ ऋतू म्हणून न पाहता त्याला प्रेमाचा गंध, विरहाची वेदना, भेटीचा आनंद, आठवणींची हुरहूर आणि कधी कधी कथानकातील निर्णायक वळणाचे रूप दिले. म्हणूनच हिंदी चित्रपटांच्या इतिहासात पावसाची स्वतंत्र अशी एक दृश्य आणि संगीतपरंपरा निर्माण झाली. – सोनम परब
———–
हिंदी चित्रपटांमधील पावसाच्या गाण्यांची सशक्त परंपरा 1949च्या ‌‘बरसात‌’पासून रूढ झाली असे मानले जाते. राज कपूर आणि नर्गिस यांच्या जोडीने साकारलेल्या या चित्रपटाने पाऊस आणि प्रेम यांचे नाते पडद्यावर प्रभावीपणे मांडले. ‌‘बरसात में हमसे मिले तुम सजन‌’ आणि ‌‘जिया बेकरार है‌’ यांसारख्या गीतांनी पावसाला प्रणयाची पार्श्वभूमी मिळवून दिली. शंकर-जयकिशन यांच्या संगीताने आणि राज कपूर यांच्या चित्रभाषेने पावसाच्या सरींना एक वेगळेच रोमँटिक सौंदर्य प्राप्त करून दिले. त्यानंतर हिंदी चित्रपटांमध्ये पाऊस आला की प्रेमकहाणीला एक नवा रंग मिळू लागला. पावसाचे हे आकर्षण पुढे केवळ दृश्यापुरते राहिले नाही. नायक-नायिकेच्या नजरा, छत्रीखालील जवळीक, ओल्या रस्त्यांवरची चाल, खिडकीतून बाहेर पाहणारे पात्र आणि पार्श्वभूमीवर वाजणारे गीतया सगळ्यांनी मिळून पावसाची एक स्वतंत्र सिनेमाई भाषा तयार केली.
पावसातील प्रेमाची भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक संस्मरणीय प्रतिमा कोणती, असे विचारले तर ‌‘श्री 420‌’मधील ‌‘प्यार हुआ इकरार हुआ‌’ हे गीत नक्कीच आठवते. मुसळधार पावसात एकाच छत्रीखाली चालणारे राज कपूर आणि नर्गिस आणि त्यांच्या मागे चालणारी मुलेहे दृश्य हिंदी चित्रपटांच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा अविभाज्य भाग बनले आहे. गीतातील प्रेमाची साधी, निरागस भावना आणि पावसाची पार्श्वभूमी यांचा सुंदर मेळ या दृश्यात दिसतो. येथे पाऊस दोन व्यक्तींमधील वाढत्या जवळीकीचा साक्षीदार आहे.
पुढील अनेक दशकांत अशाच असंख्य प्रसंगांनी पावसाला प्रेमाचे प्रतीक बनवले. पावसात भिजणे, एकमेकांना छेडणे, छत्री सामायिक करणे किंवा अचानक आलेल्या सरींमुळे दोन पात्रे जवळ येणेही चित्रपटांची परिचित दृश्यभाषा झाली. चित्रपटांमधील पावसाच्या गीतांमध्ये स्त्रीच्या मनातील विरह आणि माहेरची आसही उमटली.
‌‘बंदिनी‌’मधील ‌‘अब के बरस भेज भैया को बाबुल‌’ हे त्याचे उत्तम उदाहरण. श्रावण आला, पण माहेरचा भाऊ घ्यायला आला नाही, या भावनेतून व्यक्त होणारी स्त्रीची हुरहूर या गीतात जाणवते. त्यामुळे पावसाचा आनंद एका क्षणात विरहाच्या वेदनेत बदलतो. पावसाच्या ऋतूमध्ये आठवणी अधिक तीव्र होतात, ही भारतीय भावविश्वातील जाणीव चित्रपटाने अत्यंत परिणामकारकपणे पकडली. ‌‘मिलन‌’मधील ‌‘सावन का महीना पवन करे शोर‌’ हे गीत मात्र पावसाच्या उत्सवी रूपाची आठवण करून देते. निसर्ग, वारा, पाऊस आणि ग्रामीण जीवन यांचा आनंद या गीतातून व्यक्त होतो. येथे पाऊस म्हणजे प्रेमाबरोबरच निसर्गाशी असलेले माणसाचे नाते आहे.
पावसाचे आणखी एक वेगळे रूप ‌‘मंझिल‌’मधील ‌‘रिमझिम गिरे सावन‌’ने दाखवले. मुंबईसारख्या शहरात कोसळणाऱ्या पावसात रस्त्यांवरून चालणारी माणसे, ओले रस्ते, इमारती आणि रोजच्या जगण्यामध्ये मिसळलेला पाऊसया सगळ्यांना गीताने आत्मीयतेने टिपले. शहरातील पाऊसही तितकाच रोमँटिक, तितकाच काव्यात्म असू शकतो, हे या गीताने दाखवून दिले. या गीताचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात मोठ्या नाट्यमय प्रसंगाची आवश्यकता नाही. साधा पाऊस, दोन माणसे आणि त्यांच्या मनातील भावना एवढ्याच आधारावर एक संपूर्ण भावविश्व उभे राहते. म्हणूनच ‌‘रिमझिम गिरे सावन‌’ आजही पावसाळ्यात ऐकले जाणारे सर्वाधिक लोकप्रिय गीतांपैकी एक आहे.
सत्तर आणि ऐंशीच्या दशकात पावसाच्या गाण्यांमध्ये प्रणयासोबतच विरह, आठवण आणि भावनिक संघर्ष यांचे प्रमाण वाढले. ‌‘रोटी कपडा और मकान‌’, ‌‘काला पत्थर‌’, ‌‘नमक हलाल‌’, ‌‘मंजिल‌’ अशा चित्रपटांमधून पावसाचा वापर वेगवेगळ्या भावनांसाठी झाला. पावसाचा आवाज कधी मनातील अस्वस्थता वाढवतो, तर कधी एकाकीपणाला अधिक गडद करतो.
हिंदी चित्रपटांतील पावसाची हीच ताकद आहे. एकाच ऋतूचा वापर करून दिग्दर्शकाला प्रसंगानुसार पूर्णपणे वेगळी भावना निर्माण करता येते. आनंदी प्रेमकहाणीमध्ये पाऊस उत्साह वाढवतो, तर विरहाच्या प्रसंगात त्याच सरी डोळ्यांतील अश्रूंशी जणू स्पर्धा करतात.
1990च्या दशकात हिंदी चित्रपटांमध्ये पावसाचे दृश्य अधिक भव्य, रंगतदार आणि आकर्षक झाले. ‌‘मोहरा‌’मधील ‌‘टिप टिप बरसा पानी‌’ हे त्याचे सर्वाधिक चर्चिलेले उदाहरण. अक्षय कुमार आणि रवीना टंडन यांच्यावर चित्रित झालेले हे गीत लोकप्रिय संस्कृतीचा भाग बनले. पावसाचा वापर येथे प्रणय, आकर्षण आणि नृत्य यांच्या संगमासाठी झाला. याच काळात पावसाचा वापर केवळ पारंपरिक प्रेमगीतांमध्ये न राहता चित्रपटाच्या दृश्यभाषेतील महत्त्वाचा घटक बनला. ओले रस्ते, रात्रीचा पाऊस, शहरातील दिव्यांचे प्रतिबिंब आणि पावसाच्या थेंबांतून दिसणारी पात्रांची मनःस्थिती यांचा वापर दिग्दर्शक करू लागले.
काही गाणी पावसामुळे नव्हे, तर पावसाशी जोडलेल्या आठवणींमुळे अमर होतात. ‌‘आया सावन झूम के‌’, ‌‘मेघा रे मेघा‌’, ‌‘अब के बरस भेज भैया को बाबुल‌’, ‌‘ओ सजना बरखा बहार आई‌’ यांसारख्या गीतांनी वेगवेगळ्या काळातील पावसाचे भावविश्व जपले आहे. या गीतांमध्ये भारतीय ऋतूचक्र, लोकपरंपरा आणि मानवी भावभावना यांचे सुंदर मिश्र्ण दिसते.
‌‘ओ सजना बरखा बहार आई‌’सारख्या गीतांमध्ये पावसाची चाहूल म्हणजे मनात उमलणारी प्रतीक्षा. ‌‘मेघा रे मेघा‌’मध्ये पावसाच्या ढगांना जणू स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व प्राप्त होते. भारतीय काव्यपरंपरेत मेघ हा संदेशवाहक राहिला आहे. चित्रपटांनीही हीच परंपरा आधुनिक संगीताच्या माध्यमातून पुढे नेली.
चित्रपटांचे तंत्रज्ञान बदलले, चित्रणशैली बदलली, संगीताची भाषा बदलली; पण पावसाचे आकर्षण कमी झालेले नाही. आधुनिक चित्रपटांमध्ये पावसाचा वापर अधिक वास्तववादी पद्धतीने केला जातो. कधी तो शहरातील धावपळीचे चित्रण करतो, कधी पात्रांच्या मानसिक अवस्थेचे प्रतीक बनतो, तर कधी कथानकातील तणाव वाढवतो.
आजच्या काळात दृश्य माध्यमांची व्याप्ती वाढली आहे. चित्रपटांबरोबरच वेबमालिका, संगीतचित्रफिती आणि डिजिटल माध्यमांमध्येही पावसाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत आहे. मात्र, जुना पाऊस आणि जुन्या गीतांची मोहिनी अजूनही कायम आहे. कारण त्या गीतांमध्ये केवळ पावसाचे चित्रण नसून एका काळाचे भावविश्व साठवलेले आहे.
भारतीय चित्रपटसृष्टीने पावसाला अनेक रूपे दिलीतो कधी प्रेमिकांचा साक्षीदार झाला, कधी विरहिणीच्या डोळ्यांतील अश्रू ठरला, कधी शेतकऱ्याच्या आशेचा आधार झाला, तर कधी शहरातील एकाकी माणसाचा सोबती. त्यामुळे हिंदी चित्रपटांतील पावसाची गाणी ही केवळ मनोरंजनाची साधने नाहीत. त्यातून भारतीय समाजाचे ऋतूंशी असलेले नाते, प्रेमाची कल्पना, विरहाची भावना, लोकपरंपरा आणि बदलत्या काळाची सांस्कृतिक छाया दिसते.
पहिली पावसाची सर अंगावर पडली की एखाद्या जुन्या गाण्याची ओळ नकळत ओठांवर येते. ‌‘प्यार हुआ इकरार हुआ‌’ची छत्री आठवते, ‌‘रिमझिम गिरे सावन‌’चा मुंबईचा पाऊस डोळ्यांसमोर उभा राहतो किंवा ‌‘टिप टिप बरसा पानी‌’ची लय कानात घुमते. ऋतू बदलतात, चित्रपट बदलतात, कलाकार बदलतात; पण पावसाशी जोडलेल्या या आठवणींची सर कधी थांबत नाही. म्हणूनच बॉलिवूडच्या पडद्यावरचा पाऊस हा केवळ दृश्य नाही, तर अनेक पिढ्यांच्या सामूहिक स्मृतींवर कोरलेला एक भावस्पर्शी अनुभव आहे.