ओटीटीवर दिग्गजांची मांदियाळी

भारतीय मनोरंजनविश्व एका अभूतपूर्व संक्रमणातून जात आहे. एकेकाळी रुपेरी पडदाच लोकप्रियतेचा, यशाचा आणि कीर्तीचा सर्वोच्च मानदंड मानला जात होता; परंतु गेल्या काही वर्षांत या संकल्पनेला मूलभूत धक्का बसला आहे. डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने झालेल्या विस्तारामुळे ओटीटी (ओव्हर द टॉप) या माध्यमाने मनोरंजनाची व्याख्याच बदलून टाकली आहे. ही केवळ माध्यमांतराची प्रक्रिया नाही, तर प्रेक्षकांची अभिरुची, कलाकारांचे स्थान, कथानकाची मांडणी आणि मनोरंजन उद्योगाची संपूर्ण रचनाच नव्याने घडविणारी सांस्कृतिक क्रांती आहे. चित्रपटगृहांतील गर्दी, शंभर दिवस चालणारे चित्रपट आणि तथाकथित सुपरस्टार यांच्याभोवती फिरणारे मनोरंजनविश्व आज आशयप्रधान कथांच्या, सक्षम अभिनयाच्या आणि जागतिक स्तरावर पोहोचणाऱ्या वेबमालिकांच्या भोवती केंद्रित झाले आहे.- सोनम परब
या परिवर्तनाची बीजे कोरोना महामारीच्या काळात रोवली गेली. जगभरातील जनजीवन ठप्प झाले, चित्रपटगृहे बंद पडली आणि घराबाहेर पडणेही अशक्य झाले. अशा अभूतपूर्व परिस्थितीत डिजिटल माध्यमेच लोकांच्या मानसिक आधाराचे आणि विरंगुळ्याचे प्रमुख साधन ठरली. मोबाईल, स्मार्ट दूरचित्रवाणी आणि इंटरनेट यांच्या माध्यमातून प्रेक्षकांना मनोरंजनाचा नवा विश्वकोश खुला झाला. एका क्लिकवर विविध भाषांतील, विविध देशांतील आणि असंख्य विषयांवरील दर्जेदार कलाकृती उपलब्ध होऊ लागल्या. वेळेचे बंधन नाही, जाहिरातींचा व्यत्यय नाही आणि आपल्या सोयीनुसार कोणत्याही वेळी पाहण्याचे स्वातंत्र्यया सर्व गोष्टींनी ओटीटीला घराघरांत मान्यता मिळवून दिली. महामारी संपली, चित्रपटगृहे पुन्हा सुरू झाली; मात्र प्रेक्षकांची ही नव्याने घडलेली सवय कायम राहिली. परिणामी पारंपरिक चित्रपटसृष्टीच्या एकाधिकाराला प्रथमच गंभीर आव्हान निर्माण झाले.
एक काळ असा होता की, मोठ्या पडद्यावरील कलाकारांनी दूरचित्रवाणी वा इतर माध्यमांमध्ये काम करणे हे त्यांच्या प्रतिष्ठेला बाधक मानले जाई. रुपेरी पडद्यावर यश मिळाल्यानंतर लहान पडद्याकडे वळणे म्हणजे कारकिर्दीचा उतरता काळ, अशी धारणा होती. डिजिटल माध्यमांच्या उदयानंतर ही मानसिकताच बदलून गेली. आज चित्रपटसृष्टीतील नामांकित कलाकार ओटीटीवर काम करण्यासाठी उत्सुक असतात. कारण या माध्यमाने त्यांना अधिक सशक्त व्यक्तिरेखा, विस्तृत कथानक आणि अभिनयाचे अनेक पैलू उलगडण्याची संधी उपलब्ध करून दिली आहे.
सैफ अली खान यांनी ‌’सॅक्रेड गेम्स‌’मधील सरताज सिंग आणि त्यानंतर ‌’तांडव‌’मधील राजकीय व्यक्तिरेखेच्या माध्यमातून डिजिटल माध्यमाचे सामर्थ्य अधोरेखित केले. अनिल कपूर यांनी ‌’द नाईट मॅनेजर‌’मध्ये आपल्या परिपक्व अभिनयाची नवी छाप पाडली. माधुरी दीक्षित यांनी ‌’द फेम गेम‌’मधून आपल्या अभिनयाची वेगळी बाजू सादर केली. अजय देवगण यांनी ‌’रुद्र‌’मध्ये, तर शाहिद कपूर यांनी ‌’फर्जी‌’मध्ये चित्रपटांइतकीच प्रभावी कामगिरी करत ओटीटीवरील आपले स्थान दृढ केले. आज कलाकारांसाठी पडद्याचा आकार गौण ठरला असून, कथानकाची ताकद आणि व्यक्तिरेखेची परिणामकारकता हाच त्यांच्या यशाचा खरा निकष बनला आहे.
ओटीटीच्या विस्तारामुळे सर्वांत मोठा धक्का बसला तो घराणेशाहीच्या संस्कृतीला. अनेक वर्षेचित्रपटसृष्टीत काही विशिष्ट घराणी आणि मोजक्या चेहऱ्यांचे वर्चस्व असल्याची टीका होत होती. अभिनयाची क्षमता असूनही असंख्य कलाकारांना संधी मिळत नव्हती. डिजिटल माध्यमांनी मात्र हा समतोल बदलला. येथे कलाकाराचे आडनाव नव्हे, तर त्याची अभिनयक्षमता निर्णायक ठरली. त्यामुळे अनेक प्रतिभावान कलाकारांना अभूतपूर्व लोकप्रियता मिळाली.
पंकज त्रिपाठी यांचे उदाहरण याचे सर्वांत प्रभावी प्रतीक आहे. ‌’मिर्झापूर‌’मधील ‌’कालीन भैया‌’ ही व्यक्तिरेखा आज भारतीय लोकप्रिय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनली आहे. मनोज बाजपेयी यांनी ‌’द फॅमिली मॅन‌’मधील श्र्ीकांत तिवारी या सर्वसामान्य, कुटुंबवत्सल पण राष्ट्रहितासाठी झटणाऱ्या गुप्तचर अधिकाऱ्याच्या भूमिकेतून अभिनयाची नवी उंची गाठली. ‌’स्कॅम 1992‌’मधील हर्षद मेहता साकारत प्रतीक गांधी यांनी संपूर्ण देशाचे लक्ष वेधून घेतले. नवाजुद्दीन सिद्दीकी यांचा ‌’गणेश गायतोंडे‌’ हा भारतीय वेबविश्वातील सर्वाधिक प्रभावी व्यक्तिरेखांपैकी एक मानला जातो. जितेंद्र कुमार यांनी ‌’पंचायत‌’मधील सचिवजी आणि ‌’कोटा फॅक्टरी‌’मधील ‌’जीतू भैया‌’ या भूमिकांमधून तरुणाईच्या मनावर अधिराज्य गाजविले. हे सर्व कलाकार प्रेक्षकांच्या पसंतीचे केंद्रबिंदू बनले; कारण त्यांनी लोकप्रियतेपेक्षा अभिनयाला प्राधान्य दिले.
ओटीटीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्‌‍य म्हणजे विषयवैविध्य. पारंपरिक चित्रपटसृष्टी अनेकदा व्यावसायिक गणितांमध्ये अडकून पडत असताना डिजिटल माध्यमांनी इतिहास, समाज, उद्योग, राजकारण, न्यायव्यवस्था, विज्ञान, ग्रामीण जीवन, शिक्षण, क्रीडा आणि मानसशास्त्र अशा असंख्य विषयांना कथानकाचे रूप दिले. वास्तव घटनांवर आधारित अनेक वेबमालिकांनी प्रेक्षकांना विचार करायला भाग पाडले.
‌’दिल्ली क्राईम‌’ने देशाला हादरवून सोडणाऱ्या भीषण गुन्ह्याचे अत्यंत संवेदनशील चित्रण केले. शेफाली शाह यांच्या अभिनयामुळे या मालिकेला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गौरव प्राप्त झाला. ‌’मिर्झापूर‌’ने उत्तर प्रदेशातील सत्तासंघर्ष, गुन्हेगारी आणि सामाजिक वास्तव प्रभावीपणे उभे केले. जयदीप अहलावत यांनी ‌’पाताळ लोक‌’मध्ये साकारलेला हातीराम चौधरी हा भारतीय वेबविश्वातील अविस्मरणीय व्यक्तिरेखा ठरला. ‌’स्पेशल ऑप्स‌’मधील के. के. मेनन यांच्या संयत अभिनयाने गुप्तचर अधिकाऱ्याच्या भूमिकेला नवी प्रतिष्ठा मिळवून दिली. ‌’मेड इन इंडिया : अ टायटन स्टोरी‌’सारख्या मालिकांनी भारतीय उद्योगविश्वाच्या यशोगाथाही प्रभावीपणे मांडल्या. यामुळे मनोरंजनाबरोबरच प्रेरणा, चिंतन आणि सामाजिक जाणिवाही प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचू लागल्या.
या बदलामुळे प्रेक्षकांच्याही अपेक्षांमध्ये आमूलाग्र परिवर्तन झाले आहे. पूर्वी चित्रपटाच्या यशाचे मोजमाप तिकीटबारीवरील कमाईने होत असे. आज मात्र प्रेक्षक आशय, अभिनय, पटकथा, संवाद, दिग्दर्शन आणि व्यक्तिरेखांची विश्वासार्हता यांवर कलाकृतीचे मूल्यमापन करतात. सामाजिक माध्यमांवरील चर्चांमुळे प्रेक्षकांचा अभिप्राय तात्काळ जगभर पोहोचतो. त्यामुळे दर्जाहीन आशय फार काळ टिकू शकत नाही, तर उत्कृष्ट कलाकृतीला भाषेच्या आणि भौगोलिक सीमांच्या पलीकडेही मान्यता मिळते.
अर्थात, ओटीटीमुळे काही प्रश्नही निर्माण झाले आहेत. अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याच्या नावाखाली अनावश्यक हिंसा, अलीलता आणि शिवराळ भाषेचा वाढता वापर, तसेच नियमनाच्या मर्यादांबाबतचा वाद अधूनमधून समोर येत असतो. तथापि, या उणिवा माध्यमाच्या मूलभूत सामर्थ्यावर पडदा टाकू शकत नाहीत. प्रत्येक नव्या माध्यमासमोर अशा प्रकारची आव्हाने उभी राहत असतात आणि कालांतराने त्यातून संतुलित मार्गही शोधला जातो.
आजच्या घडीला हे निर्विवादपणे म्हणता येते की, ओटीटीने स्टारडम नष्ट केलेले नाही; त्याला नवी व्याख्या दिली आहे. एकेकाळी केवळ देखणेपणा, भव्यता आणि प्रचारयंत्रणा यांवर उभे राहणारे स्टारडम आता प्रतिभा, परिश्र्म, आशयपूर्ण भूमिका आणि प्रभावी अभिनय यांवर उभे राहत आहे. ज्यांच्याकडे कोणतेही घराण्याचे पाठबळ नव्हते, अशा असंख्य कलाकारांना या माध्यमाने राष्ट्रीयच नव्हे, तर जागतिक व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आहे.
भारतीय मनोरंजनविश्वातील हा बदल तात्पुरता नाही; तो दीर्घकालीन सांस्कृतिक परिवर्तनाचा प्रारंभ आहे. प्रेक्षक आज खऱ्या अर्थाने निर्णयकर्ता झाला आहे. कोणती कलाकृती टिकेल, कोणता कलाकार लोकप्रिय ठरेल आणि कोणती कथा काळाच्या कसोटीवर उतरेल, याचा अंतिम निर्णय आता कोणत्याही चित्रपटगृहातील तिकीटबारीवर होत नाही; तो प्रेक्षकांच्या विवेकी पसंतीवर अवलंबून असतो. म्हणूनच ओटीटी ही केवळ तांत्रिक क्रांती नसून भारतीय मनोरंजनविश्वाच्या आशय, अभिरुची आणि मूल्यव्यवस्थेला नवा आयाम देणारी परिवर्तनाची प्रभावी चळवळ ठरली आहे.