अवकाश क्षेत्राला नवे क्षितिज देणारी जोडी.

भारतीय अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासात 18 जुलै 2026 हा दिवस सुवर्णाक्षरांनी नोंदवला गेला. हैदराबादस्थित स्कायरूट एरोस्पेसने विकसित केलेल्या ‌‘विक्रम-1‌’ या रॉकेटने यशस्वीपणे पृथ्वीच्या कक्षेत प्रवेश करून भारताच्या खासगी अवकाश उद्योगासाठी नवे पर्व सुरू केले. या ऐतिहासिक मोहिमेच्या केंद्रस्थानी पवन कुमार चंदना आणि नागा भरत डाका हे दोन भारतीय अभियंते होते.
पवन चंदना यांनी आयआयटी खरगपूरमधून यांत्रिकी अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतल्यानंतर 2012 ते 2018 या काळात इस्रोमध्ये प्रक्षेपण वाहन कार्यक्रमात वैज्ञानिक म्हणून काम केले. नागा भरत डाका यांनी आयआयटी मद्रासमधून विद्युत अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले. त्यांनी इस्रोमध्ये एव्हियोनिक्स अभियंता म्हणून काम केल्यानंतर झायलिंक्स या जागतिक सेमीकंडक्टर कंपनीत अनुभव मिळवला.
2018 मध्ये या दोघांनी सुरक्षित नोकरीचा त्याग करून स्कायरूट एरोस्पेसची स्थापना केली. त्यावेळी भारतात खासगी अवकाश उद्योगासाठी ना स्पष्ट धोरण होते, ना गुंतवणूकदारांचा विश्वास. मात्र भविष्यातील अवकाश अर्थव्यवस्थेत भारत महत्त्वाची भूमिका बजावेल, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. जागतिक दर्जाची प्रक्षेपण वाहने भारतात तयार करून उपग्रह प्रक्षेपण अधिक सुलभ आणि परवडणारे करणे, हेच त्यांचे ध्येय होते.
त्यांच्या निर्णयानंतर अवघ्या दोन वर्षांत भारत सरकारने 2020 मध्ये ऐतिहासिक सुधारणा करत खासगी क्षेत्रासाठी अवकाश उद्योग खुला केला. खासगी कंपन्यांना रॉकेट आणि उपग्रह विकसित करण्यास तसेच इस्रोच्या प्रक्षेपण सुविधांचा वापर करण्यास परवानगी मिळाली. या धोरणामुळे भारतात 400 हून अधिक स्पेस-टेक स्टार्टअप्स उभे राहिले आणि नव्या उद्योगपरिसंस्थेचा जन्म झाला. स्कायरूट एरोस्पेस आज एक अब्ज डॉलर्सपेक्षा अधिक मूल्यांकन असलेली भारतातील पहिली स्पेस-टेक ‌‘युनिकॉर्न‌’ कंपनी बनली आहे.
‌‘विक्रम-1‌’च्या पहिल्याच उड्डाणात कक्षेत पोहोचणे हे अत्यंत दुर्मीळ यश मानले जाते. स्वतः पवन चंदना यांनी नमूद केले आहे की, जगातील अग्रगण्य स्पेसएक्सलाही पहिल्याच प्रयत्नात यश मिळाले नव्हते; त्यांना चौथ्या प्रयत्नात कक्षा गाठता आली. त्यामुळे स्कायरूटचे यश तांत्रिकदृष्ट्या अधिक महत्त्वाचे मानले जात आहे. इस्रोमध्ये मिळालेला अनुभव, धाडसी उद्योजकीय निर्णय आणि सरकारने निर्माण केलेले अनुकूल धोरणात्मक वातावरण यांचा संगम घडल्यास भारतीय खासगी उद्योग जागतिक स्तरावर किती मोठी झेप घेऊ शकतो, याचे प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून या नवोन्मेषी जोडीने आदर्श उभा केला आहे. भारतीय अवकाश संशोधनाच्या नव्या युगात त्यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिले जाईल यात शंकाच नाही !