कलाकारांचं दिग्दर्शनप्रेम

दिग्दर्शन ही एक सर्जनशील आणि जबाबदारीची कला आहे. उत्कृष्ट अभिनय करणारा प्रत्येक कलाकार चांगला दिग्दर्शक होईल असे नाही. मात्र, हिंदी सिनेसृष्टीत वेळोवेळी अनेक अभिनेत्यांनी दिग्दर्शनातही आपले नशीब आजमावले आहे. काहींना यश मिळाले, तर काहींना अपयशाचा सामना करावा लागला. ही परंपरा बॉलिवूडच्या सुरुवातीपासूनच सुरू आहे. आजच्या घडीला अजय देवगण, नंदिता दास, हेमा मालिनी, नसीरुद्दीन शाह, अनुपम खेर आणि पूजा भट्ट यांसारख्या अनेक कलाकारांनी दिग्दर्शित केलेले चित्रपट अपयशी ठरूनही दिग्दर्शनावरील त्यांची निष्ठा कमी झालेली नाही.- सोनम परब
बॉलिवूडमध्ये अनेक अभिनेत्यांनी अभिनयाच्या पुढे जाऊन दिग्दर्शनात हात आजमावला. काहींनी प्रेक्षकांची मने जिंकली, तर काहींना अपेक्षित यश मिळाले नाही. दिग्दर्शन हा सहजसोप्या गोष्टींपैकी एक नाही, कारण त्यासाठी केवळ अभिनय कौशल्य नव्हे, तर दृश्य मांडणी, कथनशैली आणि संपूर्ण चित्रपटावर नियंत्रण ठेवण्याची क्षमता असावी लागते. काही कलाकारांना ही जबाबदारी पेलली, तर काहींनी प्रयत्न करूनही यश मिळवू शकले नाहीत.
दीर्घकाळ अस्वस्थ असलेले ज्येष्ठ दिग्दर्शक राकेश रोशन त्यांचा महत्त्वाकांक्षी चित्रपट ‘क्रिश-4’ पुन्हा आकारास आणण्याचा प्रयत्न करत आहेत. दुसरीकडे, अभिनेता ते दिग्दर्शक असा प्रवास केलेल्या सोनूच्या ‘फतेह’ या चित्रपटाला अपेक्षित प्रतिसाद मिळालेला नाही. अजय देवगण सलग अपयशी चित्रपट सादर करत असला, तरी दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रात त्यांची आवड अजूनही कायम आहे. अर्थात, अजय देवगणच्या बाबतीत हे प्रकरण वेगळं असलं, तरी नंदिता दास, रेवती, सनी देओल, हेमा मालिनी, नसीरुद्दीन शाह, अनुपम खेर, पंकज कपूर, रजत कपूर, पूजा भट्ट यांसारख्या अनेक कलाकारांनी सतत अपयश पत्करूनही दिग्दर्शनाचा मोह सोडलेला नाही. अजय देवगणनं ‘भोला’च्या अपयशानंतर पुन्हा नवा चित्रपट बनवण्याची तयारी सुरू केली आहे. त्याचप्रमाणे ‘जविगाटो’सारखा चित्रपट अत्यंत अपयशी ठरल्यानंतरही नंदिता दास नवीन प्रोजेक्टसाठी काम करत आहेत.
दुसर्‍या बाजूला, गुरुदत्त, राज कपूर, सुनील दत्त, मनोज कुमार, फिरोज खान, सुभाष घई, राकेश रोशन, शेखर कपूर, आशुतोष गोवारीकर, अभिषेक कपूर यांसारखे काही अभिनेते दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर यशस्वी ठरले.
अभिनेता ते दिग्दर्शक या प्रवासाचा उल्लेख करताना राज कपूर आणि गुरुदत्त यांची नावे घेतल्याशिवाय तो अपूर्ण राहतो. प्रसिद्ध दिग्दर्शक राजकुमार हिरानी म्हणतात, गुरुदत्त आणि राज कपूर हे चित्रपटसृष्टीचे अनमोल दिग्दर्शक होते. जर नव्या पिढीने त्यांच्याकडून प्रेरणा घेतली, तर हे चित्रपटसृष्टीसाठी अत्यंत चांगले ठरेल.
देव आनंद, सुनील दत्त आणि मनोज कुमार यांपैकी मनोज कुमार हेच दिग्दर्शनाच्या बाबतीत विशेष प्रभावी ठरले. 1964 मध्ये आलेल्या ‘शहीद’ या चित्रपटाद्वारे त्यांनी दिग्दर्शनाची ओळख निर्माण केली, तर 1967 च्या ‘उपकार’ने त्यांना एक स्वतंत्र दिग्दर्शक म्हणून प्रस्थापित केले. याच चित्रपटातील ‘ओ मेरे देश की धरती…’ हे गाणे आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहे. त्यानंतर ‘पूरब और पश्चिम’, ‘रोटी, कपडा और मकान’, ‘क्रांती’ यांसारख्या चित्रपटांनी त्यांना आघाडीच्या दिग्दर्शकांमध्ये स्थान मिळवून दिले.
सुभाष घई — ज्युनियर शोमॅन
सुभाष घई मुंबईत आले, तेव्हा त्यांनी ‘उमंग’, ‘आराधना’, ‘तकदीर’ यांसारख्या अनेक चित्रपटांत अभिनेता आणि सहाय्यक अभिनेता म्हणून काम केले. मात्र, त्यांना अभिनेता म्हणून मोठे यश मिळाले नाही. त्यानंतर त्यांनी पटकथा लेखनाकडे वळत ‘कालीचरण’ हा चित्रपट लिहिला आणि दिग्दर्शित केला. यानंतर ‘विश्वनाथ’, ‘हीरो’, ‘गौतम गोविंदा’, ‘कर्ज’, ‘राम लखन’, ‘खलनायक’ यांसारखे अनेक यशस्वी चित्रपट दिग्दर्शित करून त्यांनी स्वतःला सिद्ध केले.
देव आणि विजय आनंद यांचा ठसा
देव आनंद आणि त्यांचे बंधू विजय आनंद यांचीही दिग्दर्शक म्हणून ओळख वेगळी होती. अभिनयाच्या बाबतीत देव आनंद प्रचंड यशस्वी ठरले, मात्र दिग्दर्शनात विजय आनंद यांनी बाजी मारली. ‘गाईड’, ‘ज्वेल थीफ’, ‘तेरे मेरे सपने’, ‘जॉनी मेरा नाम’ यांसारख्या चित्रपटांद्वारे विजय आनंद यांनी स्वतःची खास शैली निर्माण केली. दुसरीकडे, देव आनंद यांच्या दिग्दर्शनाखाली आलेल्या ‘हरे राम हरे कृष्णा’ला विशेष मान्यता मिळाली.
अभिनेत्यांकडून दिग्दर्शनाकडे आणि पुन्हा अभिनयाकडे
काही दिग्दर्शकांनी अभिनयातही हात आजमावला. फरहान अख्तर यांना यामध्ये सर्वाधिक यश मिळाले. तसेच तिगमांशू धुलियाही एक चांगले अभिनेता म्हणून ओळखले जातात. मात्र, अनुराग कश्यप, सुधीर मिशा आणि करण जोहर यांना अभिनय क्षेत्रात प्रेक्षकांनी फारसा प्रतिसाद दिला नाही.
कंगनाचा आत्मविश्वास
खासदार कंगना रणौत यांनी आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीपासूनच दिग्दर्शनाच्या दिशेने जाण्याचा निर्धार केला होता. त्यांनी स्वतः दोन पटकथा लिहिल्या आहेत. ‘राणी लक्ष्मीबाई’ हा चित्रपट त्यांनी दिग्दर्शक कृष यांच्यासोबत दिग्दर्शित केला. सध्या त्यांच्या ‘इमर्जन्सी’ चित्रपटामुळे त्या चर्चेत आहेत.
सध्या आपल्या तिसर्‍या प्रेमप्रकरणामुळे चर्चेत आलेल्या आमिर खानला बॉलिवूडमध्ये ‘मिस्टर परफेक्शनिस्ट’ म्हणून ओळखले जाते. ‘लगान’, ‘सरफरोश’, ‘अंदाज अपना अपना’ यांसारख्या चित्रपटांनी लोकप्रियता मिळवल्यानंतर त्याने 2007 मध्ये ‘तारे जमीन पर’ या चित्रपटाद्वारे दिग्दर्शनात पाऊल ठेवले. हा चित्रपट फक्त व्यावसायिकदृष्ट्याच नव्हे, तर सामाजिक दृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. आजही हा चित्रपट त्याच्या उत्कृष्ट दिग्दर्शनासाठी ओळखला जातो.
नसीरुद्दीन शाह यांनी 2006 मध्ये ‘यूं होता तो क्या होता’ या चित्रपटाद्वारे दिग्दर्शनात प्रवेश केला. या चित्रपटात कोंकणा सेन शर्मा, इरफान खान, जिमी शेरगिल, परेश रावल यांसारखे कलाकार होते. समीक्षकांनी या चित्रपटाचे कौतुक केले असले, तरी बॉक्स ऑफिसवर तो फारसे प्रभाव टाकू शकला नाही. अरबाज खानने अभिनेता म्हणून विशेष यश मिळवले नाही, पण दिग्दर्शक म्हणून ‘दबंग 2’ हा चित्रपट दिग्दर्शित केला. हा चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर हिट ठरला, पण त्याने यानंतर दिग्दर्शनाकडे फारसे लक्ष दिले नाही. अनुपम खेर हे बॉलिवूडमधील प्रतिष्ठित अभिनेते आहेत. त्यांनी 2002 मध्ये ‘ओम जय जगदीश’ या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्यात अनिल कपूर, फर्दीन खान, अभिषेक बच्चन, महिमा चौधरी यांसारखे कलाकार होते. मात्र, हा चित्रपट व्यावसायिक यश मिळवू शकला नाही. अभिनय आणि दिग्दर्शन ही दोन्ही स्वतंत्र कौशल्ये आहेत. काही कलाकारांना या दोन्ही क्षेत्रांत यश मिळाले, तर काहींना दिग्दर्शनात फारसा प्रभाव टाकता आला नाही. तरीही, प्रत्येक कलाकाराचा दिग्दर्शनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वेगळा असतो, आणि त्याचे यश किंवा अपयश हा त्या दृष्टीकोनाचा आणि मेहनतीचा भाग असतो.