पांचजन्य वृत्तपत्र
गोकुळाष्टमी आली की मंदिरांतील आरत्या, दहीहंडीचा जल्लोष आणि गोविंदांच्या आरोळ्यांबरोबरच मनात नकळत काही चित्रपटगीतेही जागी होतात. कृष्णाच्या बाललीला, राधा-कृष्णाचे प्रेम, भक्ती, खोडकरपणा आणि लोकउत्सव यांना हिंदी चित्रपटसृष्टीने इतक्या विविध रंगांत टिपले आहे की, ही गीते केवळ पडद्यापुरती राहिलेली नाहीत; ती लोकपरंपरेचाच एक भाग बनली आहेत.- सोनम परब
हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुरुवातीच्या काळापासूनच भक्तिगीतांना विशेष स्थान होते. त्यात श्रीकृष्ण हा तर गीतकार, संगीतकार आणि दिग्दर्शकांचा अत्यंत आवडता विषय. कृष्णाचे बालरूप, त्याची माखनचोरी, गोपींसोबतच्या खोड्या, राधेसोबतचे प्रेम आणि भक्ताच्या मनातील कृष्णाची प्रतिमा या साऱ्यांवर असंख्य गीते रचली गेली.
कृष्णावर आधारित लोकप्रिय चित्रपटगीतांचा विचार केला की सर्वप्रथम आठवते ते 1972 मधील अमर प्रेम चित्रपटातील ‘बडा नटखट है रे कृष्ण कन्हैया’. आनंद बक्षींच्या शब्दांना राहुल देव बर्मन यांचे संगीत आणि लता मंगेशकरांचा स्वर लाभलेले हे गीत आजही तितकेच ओले, तितकेच भावस्पर्शी वाटते. या गाण्यातील कृष्ण हा केवळ पुराणातील देव नाही; तो आईच्या काळजाचा तुकडा आहे, त्याच्या खोडकरपणामागे वात्सल्याचा विलक्षण स्पर्श आहे. म्हणूनच हे गीत भक्तिगीत असूनही मानवी भावभावनांच्या जवळ जाते.
1978 मधील सत्यम शिवम सुंदरम या चित्रपटातील ‘यशोमती मैया से बोले नंदलाला, राधा क्यों गोरी मैं क्यों काला’ हे गीत तर कृष्णाच्या बाललीलांचे चित्रच उभे करते. लता मंगेशकरांचा आवाज, लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल यांचे संगीत आणि पडद्यावर दिसणारा निरागस कृष्णभाव यामुळे हे गीत दशकानुदशके लोकप्रिय राहिले आहे. जन्माष्टमीच्या काळात हे गीत ऐकले की कृष्णाच्या बालपणाचा मोहक पटच डोळ्यांसमोर उलगडतो.
भक्तीच्या सुरांतला कृष्ण
चित्रपटांमधील कृष्णगीते केवळ रासलीला किंवा खोडकर कृष्णापुरती मर्यादित राहिली नाहीत. भक्त आणि भगवंत यांच्यातील नातेसुद्धा या गीतांनी अत्यंत सुंदरपणे व्यक्त केले. 1952 मधील बैजू बावरा चित्रपटात मोहम्मद रफी यांनी गायलेले ‘मन तरपत हरि दर्शन को आज’ हे गीत त्याचे सर्वोत्तम उदाहरण. नौशाद यांच्या संगीताने आणि शकील बदायुनी यांच्या शब्दांनी सजलेली ही रचना हिंदी चित्रपटसंगीतातील भक्तिगीतांचा मानदंड मानली जाते. या गीतात कृष्णाचे नाव जरी थेट कथानकाच्या पलीकडे जात असले, तरी ईश्वरदर्शनासाठी आसुसलेल्या भक्ताची व्याकूळता यातून विलक्षण प्रभावीपणे व्यक्त होते. 1957 मधील मिस मेरी चित्रपटातील ‘वृंदावन का कृष्ण कन्हैया सबकी आंखों का तारा’ हे गीतही याच परंपरेतील. रफी आणि लता यांच्या आवाजातले हे गीत कृष्णाच्या सर्वसमावेशक व्यक्तिमत्त्वाची आठवण करून देते. तो एका धर्माचा, एका प्रदेशाचा किंवा एका पंथाचा नसून सर्वांच्या भावविश्वात वसणारा कृष्ण आहे, अशी व्यापक भावना या गाण्याला लाभते.
खानदान चित्रपटातील ‘बड़ी देर भई नंदलाला, तेरी राह तके बृजबाला’ हे गीतदेखील कृष्णभक्तीची विरहपूर्ण बाजू उलगडते. भक्ती म्हणजे फक्त आरती किंवा उत्सव नाही; ती प्रतीक्षा आहे, तळमळ आहे आणि ईश्वराच्या आगमनाची आशा आहे, हे या गीताने प्रभावीपणे दाखवले.
राधा-कृष्णाच्या प्रेमाचा रंग
कृष्ण म्हटला की राधा आणि राधा म्हटली की कृष्णभारतीय सांस्कृतिक स्मृतीत हे दोन शब्द एकमेकांपासून वेगळेच होत नाहीत. त्यामुळे हिंदी चित्रपटसृष्टीने राधा-कृष्णाच्या प्रेमाला वारंवार पडद्यावर स्थान दिले. 1974 मधील अजनबी चित्रपटात किशोर कुमार यांनी गायलेले ‘शोर मच गया शोर, देखो आया माखन चोर’ हे गीत दहीहंडीच्या उत्सवी वातावरणाशी जोडले गेले. पुढे खुद्दारमधील ‘मच गया शोर सारी नगरी रे’सारख्या गीतांनी गोविंदा उत्सवाला चित्रपटसृष्टीचा खास ठेका दिला. मुंबई-महाराष्ट्रातील दहीहंडी असो किंवा उत्तर भारतातील जन्माष्टमीचा सोहळा, अशा गीतांनी उत्सवातील चैतन्य अनेक पटींनी वाढवले.
‘लगान’ चित्रपटातील ‘राधा कैसे न जले’ या गीताने राधा-कृष्णाच्या पारंपरिक कथेला आधुनिक चित्रपटभाषेत पुन्हा जिवंत केले. जावेद अख्तर यांच्या शब्दांना ए. आर. रहमान यांचे संगीत लाभले आणि राधेचा रुसवा, कृष्णाची मिश्कीलता आणि गोपींचा जल्लोष एका अप्रतिम नृत्यरचनेतून पुढे आला. तसेच हम साथ-साथ हैंमधील ‘मैया यशोदा ये तेरा कन्हैया’ या गीताने कौटुंबिक वातावरणात कृष्णाच्या खोडकर स्वभावाचे रूप पुन्हा लोकप्रिय केले. हे गीत धार्मिक विधीपेक्षा सांस्कृतिक आनंदाशी अधिक जवळचे आहे आणि म्हणूनच आजही लग्नसमारंभापासून उत्सवांपर्यंत ते ऐकू येते.
दहीहंडी आणि चित्रपटसंगीत
दहीहंडी हा मूळतः कृष्णाच्या माखनचोरीच्या कथेशी जोडलेला लोकउत्सव; पण हिंदी चित्रपटांनी त्याला वेगळेच दृश्यवैभव दिले. उंच मानवी मनोरे, ढोल-ताशांचा आवाज, रंग, गुलाल आणि ‘गोविंदा आला रे’च्या आरोळ्या यामुळे हा प्रसंग चित्रपटांसाठी सदैव आकर्षक ठरला.
1963 मधील ब्लफ मास्टर चित्रपटातील ‘गोविंदा आला रे आला’ हे गीत या परंपरेत अजरामर झाले. मोहम्मद रफींच्या जोशपूर्ण आवाजाने या गाण्याला अशी ऊर्जा दिली की अनेक दशकांनंतरही दहीहंडी म्हटली की हेच गीत सर्वप्रथम आठवते. पुढे ओ माय गॉडमधील ‘गो गो गोविंदा’, किसनामधील ‘वो किसना है’ यांसारख्या गीतांनी कृष्णाची प्रतिमा बदलत्या काळाशी जोडली.
पडद्याबाहेरही जिवंत असलेली गीते
कृष्णावरील चित्रपटगीतांची खरी ताकद एवढीच नाही की ती लोकप्रिय झाली; तर ती चित्रपटाच्या चौकटीतून बाहेर पडून लोकजीवनात मिसळली. जन्माष्टमीच्या रात्री मंदिरांमध्ये, दहीहंडीच्या मंडपांमध्ये, शाळांच्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांत, घरगुती पूजेत आणि रेडिओवरील विशेष कार्यक्रमांत ही गीते आजही ऐकू येतात.
त्याचबरोबर चित्रपटांबाहेरील कृष्णभक्तीची परंपराही तितकीच समृद्ध आहे. ‘अरे द्वारपालों कन्हैया से कह दो’, ‘छोटी छोटी गैया, छोटे छोटे ग्वाल’, ‘अच्युतम् केशवम् कृष्ण दामोदरम्’, ‘राधे राधे जपो चले आएंगे बिहारी’ अशा गीतांनी नव्या पिढीतही आपले स्थान टिकवले आहे.
काळ बदलला, संगीताची वाद्ये बदलली, ध्वनिमुद्रणाची तंत्रे बदलली; पण कृष्णाच्या व्यक्तिमत्त्वातील माधुर्य बदलले नाही. कधी तो यशोदेचा खोडकर कान्हा आहे, कधी राधेचा सखा, कधी गोपिकांचा मुरलीधर, तर कधी भक्ताच्या हाकेला धावून येणारा देव. म्हणूनच कृष्णावरची चित्रपटगीते केवळ जुन्या काळाची आठवण नाहीत. ती भारतीय लोकमनातील एका अखंड सांस्कृतिक प्रवाहाची साक्ष आहेत. जन्माष्टमीच्या निमित्ताने ती पुन्हा ऐकू येतात. कृष्णाचे रूप कितीही बदलले, तरी त्याच्या सुरांची मोहिनी मात्र आजही तितकीच कायम आहे.
