पडद्यावरचा ‌‘जननायक‌’ आणि समाज

सिनेमा आणि समाज यांचं नातं नेहमीच घट्ट राहिलं आहे. मोठा पडदा मनोरंजनाच्या गोष्टी सांगतानाच प्रशासकीय व्यवस्थेविरुद्ध आणि सामाजिक प्रश्नांविरुद्ध जागी होणाऱ्या चेतनेचंही प्रतिबिंब बनतो. जेव्हा जेव्हा भ्रष्टाचार आणि द्वेषाचं वातावरण गडद होत गेलं, तेव्हा तेव्हा पडद्यावर एक काल्पनिक ‌‘जननायक‌’ जन्माला आला, ज्यानं सामान्य माणसाच्या हक्कांसाठी आणि लोकशाहीच्या रक्षणासाठी पाऊल उचललं. दक्षिणेतील ‌‘जना नायकन‌’ सारखे चित्रपट स्त्री-सक्षमीकरणाचा संदेश देतात, तर हिंदीतील ‌‘नायक‌’ सारखे चित्रपट रातोरात व्यवस्था बदलण्याचं आणि जनहितासाठी धाडसी निर्णय घेण्याचं स्वप्न रंगवतात.- सोनम परब, सिनेअभ्यासक
व्यावसायिक सिनेमा आणि सामाजिक जाणीव
सिनेमा हा केवळ करमणुकीचं साधन राहिलेला नाही. वेळोवेळी त्यानं समाजाचा आरसा बनण्याबरोबरच राजकीय आणि सामाजिक जागृतीचं कामही केलं आहे. जेव्हा व्यवस्थेत भ्रष्टाचार, निरंकुशता आणि जातीय-धार्मिक विषारीपणा बोकाळला, तेव्हा पडद्यावर असे ‌‘जननायक‌’ उभे राहिले, ज्यांनी जनतेचा आवाज बनून लोकशाहीच्या रक्षणाची जबाबदारी स्वतःच्या खांद्यावर घेतली. निर्माता एच. विनोथ यांचा अलीकडचा चित्रपट याच परंपरेला पुढे नेतो. खरं तर हा चित्रपट 2023 सालच्या ‌‘भगवंत केसरी‌’ या यशस्वी चित्रपटाचा रिमेक आहे, ज्यात एक माजी पोलीस अधिकारी एका मुलीला सक्षम बनवून भारतीय सैन्यात पाठवतो. मात्र विनोथ यांनी यात राजकीय तेवर आणि सामाजिक संदेशांचा नवा थर जोडला आहे. विजय थलपतीचा ‌‘जना नायकन‌’ पिता-कन्येच्या भावनिक नात्याभोवती, सक्षमीकरणाभोवती आणि भीतीशी संघर्षाभोवती फिरतो.
एकाकी झुंजणारा नायक
आपला मित्र इन्स्पेक्टर श्रीकांत याच्या अकाली मृत्यूनंतर, थलपती वेत्री कोंडन (विजय) त्याच्या मुलीच्या – विजीच्या (ममिता बैजू) – पालकाची भूमिका स्वीकारतो. विजी मानसिक आघातामुळे एका खोल भीतीशी झुंजत असते, जी अगदी लहानशा आवाजानंही थरथरून जाते. वेत्रीचं उद्दिष्ट केवळ तिला सैन्यात दाखल करणं नाही, तर तिची भीती नष्ट करून तिला आत्मनिर्भर बनवणं आहे. कथानकाला मोठं वळण तेव्हा मिळतं, जेव्हा जॉन हिमलर (बॉबी देओल) या धोकादायक खलनायकाचा प्रवेश होतो. वेत्री कोंडनचं पात्र अशा नायकाच्या रूपात उभं राहतं, जो धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाही मूल्यांच्या रक्षणासाठी उभा ठाकतो.
दक्षिण भारतीय सिनेमाची परंपरा
‌‘जना नायकन‌’ या दृष्टिकोनातून पाहिला, तर हा चित्रपट विजय थलपतीच्या राजकीय महत्त्वाकांक्षा आणि त्याची जननायकाची प्रतिमा बळकट करण्याचा एक सुनियोजित प्रयत्न वाटतो. एमजीआर यांच्या काळापासूनच दक्षिण भारतीय सिनेमात चित्रपटांचा वापर राजकीय संदेश देण्यासाठी आणि नायकाला जनतेच्या तारणहाराच्या रूपात प्रस्थापित करण्यासाठी होत आला आहे. ‌‘जना नायकन‌’मध्ये वेत्री कोंडन धार्मिक द्वेष पसरवणाऱ्या शक्तींशी सामना करताना कट्टरता आणि भीतीच्या वातावरणाविरुद्ध एक ठाम भूमिका घेत असतो. हे वळण चित्रपटाला केवळ मनोरंजनाच्या कक्षेतून बाहेर काढून राजकीय विमर्शाचा भाग बनवतं.
‌‘नायक‌’सारख्या चित्रपटांतील प्रयोग
व्यावसायिक सिनेमात लोकशाहीचं रक्षण आणि प्रशासकीय व्यवस्था रातोरात किंवा झटपट निर्णयांनी बदलण्याची कल्पना नवी नाही. हिंदी चित्रपट ‌‘नायक‌’ हे याचं ज्वलंत उदाहरण आहे. एस. शंकर यांच्या दिग्दर्शनाखाली बनलेल्या आणि अनिल कपूर यांनी जिवंत केलेल्या या चित्रपटात एका पत्रकाराला – शिवाजी रावला – एका दिवसासाठी मुख्यमंत्री बनण्याची संधी मिळते. वेळेच्या मर्यादेमुळे शिवाजी राव औपचारिकतेत न अडकता कठोर आणि त्वरित आदेश देतो. भ्रष्ट अधिकाऱ्यांना निलंबित करणं, काळाबाजार रोखणं आणि समस्यांचं जागच्या जागी निराकरण करणं – अशा त्याच्या शैलीनं जनतेला एक काल्पनिक, पण समाधान देणारी अनुभूती दिली होती.
अमिताभ, देवगण आणि बदलाचं प्रतीक
लोकशाही चेतना आणि व्यवस्थेशी संघर्षाची भावना अमिताभ बच्चन यांच्या ‌‘इन्कलाब‌’ या चित्रपटातही दिसून येते. त्याकाळात जेव्हा राजकारण आणि गुन्हेगारीचं साटंलोटं शिखरावर पोहोचलं होतं, तेव्हा ‌‘इन्कलाब‌’चा नायक भ्रष्टाचार आणि राजकीय साटेलोटे मिटवण्यासाठी टोकाचा, पण लोकशाही शुद्धीकरणाचा मार्ग निवडतो. याच रांगेत प्रकाश झा यांच्या ‌‘राजनीती‌’ आणि ‌‘सत्याग्रह‌’ या चित्रपटांचंही नाव घेता येईल. ‌‘सत्याग्रह‌’मध्ये अमिताभ बच्चन आणि अजय देवगण यांचं पात्र एक समांतर व्यवस्था उभी करून सरकारला जनहितासाठी कठोर निर्णय घेण्यास भाग पाडतं. दुसरीकडे ‌‘युवा‌’ आणि ‌‘रंग दे बसंती‌’ यांसारख्या चित्रपटांनी हे दाखवून दिलं की, जोपर्यंत देशाची तरुण शक्ती राजकीय प्रक्रियेचा भाग बनत नाही किंवा व्यवस्थेविरुद्ध आवाज उठवत नाही, तोपर्यंत खरी लोकशाही प्रस्थापित होऊ शकत नाही.
लोकशाहीचं दायित्वही सिनेमावर
सिनेमाच्या कथांमध्ये नायक बहुधा एकटाच असतो, जो संपूर्ण व्यवस्थेशी टक्कर घेतो. प्रत्यक्ष आंदोलनांमध्ये मात्र नायकाच्या पाठीशी जागरूक जनसमूह आणि तरुणांची फौज उभी असते – हा फरक कायम लक्षात घ्यायला हवा.
‌‘नायक‌’चा एका दिवसाचा मुख्यमंत्री असो, ‌‘सत्याग्रह‌’चं जनआंदोलन असो किंवा ‌‘जना नायकन‌’चा लोकशाही रक्षक थलपती असो – सिनेमानं नेहमीच ‌‘कुणीतरी यावं आणि व्यवस्थेतल्या त्रुटी दूर कराव्यात‌’ ही जनतेच्या मनातील इच्छा मांडली आहे. ‌‘जना नायकन‌’ हा मसाला सिनेमाचा सगळा तामझाम, ॲक्शन दृश्यं आणि कौटुंबिक भावनांच्या गर्दीतही समता, भयमुक्त समाज आणि धार्मिक सलोखा या लोकशाहीच्या मूलतत्त्वांची वकिली करतो.
‌‘जननायक‌’चा प्रवाह केवळ हिंदी-दाक्षिणात्य सिनेमापुरता मर्यादित नाही. मराठी चित्रपटसृष्टीतही अशा कथांची परंपरा जुनी आहे. सामान्य माणसाच्या संघर्षातून मोठ्या व्यवस्थेला आव्हान देणारा नायक मराठी पडद्यावरही वारंवार अवतरला आहे – मग तो ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांच्या हक्कांची लढाई असो किंवा शहरी भ्रष्टाचाराविरुद्धचा एकाकी संघर्ष. मराठी सिनेमानं नेहमीच वास्तववादाची कास धरत सामाजिक प्रश्नांना पडद्यावर आणलं आहे, आणि त्यामुळेच त्याचा नायक हा दाक्षिणात्य किंवा हिंदी चित्रपटांतील अतिरंजित ‌‘सुपरहिरो‌’ प्रतिमेपेक्षा अधिक जमिनीशी जोडलेला वाटतो.
प्रेक्षक रोजच्या आयुष्यात प्रशासकीय दिरंगाई, भ्रष्टाचार आणि असुरक्षिततेचा सामना करतो, तेव्हा पडद्यावरचा एक ठाम, निर्णायक नायक त्याला एक भावनिक विरेचन देतो. हा नायक प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसला, तरी दोन-अडीच तासांसाठी तो प्रेक्षकाला व्यवस्था बदलणं शक्य आहे, असा विश्वास देतो. यामुळेच निर्माते आणि दिग्दर्शक वारंवार याच साच्याकडे वळतात. कारण हे एक सिद्ध झालेलं व्यावसायिक सूत्रही असून ते तिकीट खिडकीवर गर्दी खेचून आणतं. पण समीक्षकांचं म्हणणं आहे की, अशा चित्रपटांमुळे प्रेक्षकांमध्ये एक धोकादायक साधेपणा रुजतो – जणू गुंतागुंतीचे सामाजिक-राजकीय प्रश्न एका करिश्माई व्यक्तीच्या हस्तक्षेपानं झटपट सुटू शकतात. लोकशाहीतील खऱ्या बदलासाठी आवश्यक असणाऱ्या संस्थात्मक सुधारणा, कायद्याचं राज्य आणि सामूहिक सहभाग या गोष्टींना असे चित्रपट अनेकदा दुय्यम स्थान देतात. यामुळेच काही अभ्यासकांच्या मते, ‌‘जननायक‌’ ही संकल्पना प्रेक्षकांचं मनोरंजन जरूर करते, पण ती त्यांना निष्क्रिय प्रेक्षकही बनवू शकते – जो प्रत्यक्ष कृतीऐवजी पडद्यावरच्या नायकाकडूनच चमत्काराची वाट पाहतो.
शेवटी सिनेमा हा स्वप्नांचा कारखाना असला, तरी तो समाजाच्या सामूहिक अपेक्षांचा आणि निराशेचा दर्पण असतो. ‌‘जननायक‌’ ही संकल्पना प्रेक्षकांना तात्पुरता दिलासा देते खरी, पण खरा बदल हा पडद्यावरच्या एकाकी नायकानं नव्हे, तर जागरूक नागरिकांच्या सामूहिक सहभागानं घडतो, हे भान सिनेमाइतकंच वास्तवातही असणं महत्त्वाचं आहे.