आधुनिकतेया नावान…

अलीकडेच सर्वो यायालयाने लिह-इन सबधावर केलेया सूचक आणि सखोल टिपणीमुळे हा विषय पुहा चर्चेत आला आहे. एखादे नाते तुटले की याला दकमाचा रग देणे योय नाही, असा प निर्देश यायालयाने दिला. यायालयाने सागितले की विवाहाचे आासन खोटे ठरले हणून दकमाचा गुहा लावायचा असेल, तर यासाठी ठोस पुरावे आवयक आहेत. दोन ाढ यीमये परपर समतीने तयार झालेले नाते पुढे मनवाय, मतभेद किंवा भावनिक ताणामुळे सपले, तर ते दकम ठ शकत नाही. या भूमिकेमागे यायालयाने एक मोठा उपथित केला आहे की, आधुनिकतेया नावाखाली सामाजिक वातवाचे भान हरवत तर नाहेी ना?
लीकडेच सर्वो यायालयाने लिह-इन सबधावर केलेया सूचक आणि सखोल टिपणीमुळे हा विषय पुहा चर्चेत आला आहे. एखादे नाते तुटले की याला दकमाचा रग देणे योय नाही, असा प निर्देश यायालयाने दिला. यायालयाने सागितले की, विवाहाचे आासन खोटे ठरले हणून दकमाचा गुहा लावायचा असेल, तर यासाठी ठोस पुरावे आवयक आहेत. दोन ाढ यीमये परपर समतीने तयार झालेले नाते पुढे मनवाय, मतभेद किंवा भावनिक ताणामुळे सपास ाला दकम हणता ेणार नाही. ही भूकाि ाडताना यायालयाने ‌‘आधुनिकतेया नावाखाली सामाजिक वातवाचे भान हरवत नाहेी ना?‌’ असा सवालही उपथित केला आहे. यायालयाने असेही हटले की येक बिघडलेया नायाला दकमासारया गभीर गुात परिवतित कराने खया गुाची तीवताच कमी होते. ाचबरोबर अशा करणो आरोप ठेवात आलेा तीवर कधीही न पुसला जाणारा कलक लादला जातो. याययवथेचा हा गरवापर समाजासाठी धोयाची घटा ठ शकतो. अथातच, ही वाी नवीन नाही. याआधीही अदनान वि उार देश राय आणि अय ा करणात अलाहाबाद उ यायालयाने प शदात सागितले होते की, लिह-इन सबध भारतीय समाजाया मूलभूत मूयाया विरोधात आहेत आणि बहताश वेळा ते कायदेशीर सघषाचे कारण बनतात. सवात हवाची बाब हणजे यातून अनेक वेळा महिलानाच सवाधिक ास सहन करावा लागतो.
आज भारतीय समाज एका विचि सकमणातून जात आहे. काही कथित गत किंवा ीवादी गट विवाहाला बधन मानून यातून मु होणे हणजे ीचे खरे वात असे ठामपणे सागत आहेत. अशा विचाराचा परिणाम हणजे आज अनेक तणी विवाह टाळून लिह-इन रिलेशनशिपचा पा वीकारताना दिसताहेत. आधुनिकतेचा आव आणत या दीघकालीन परिणामाची जाणीव न ठेवता अशा नायाकडे आकषित होताहेत. पण काही काळानतर याच नायाची पोकळी जाणवू लागते. सामाजिक वीकती नसणे, नाते दीघकाळ टिकवियासाठी आवक असणारी जबाबदारी न पेलणे, भावनिक सुरक्षिततेचा अभावअशा अनेक ाचा सामना याना करावा लागतो. सुवातीला वातय, ोकळेपणा वाटणारे हे नाते काही महियातच असमजसपणाचे आणि अथिरतेचे जाळे बनून जाते. यायालयानेही एका करणात हटले होते की लिह-इनचे नाते पहिया नजरेत आकषक वाटते, परतु कालातराने याची अथिरता उघड होते. कारण अशा नायाना विवाहााणे सााजिक मायता आणि थ नसते. यामुळे भावनिक, सामाजिक आणि मानसिक ा तिही पातळीवर लिह-इन जोडपी एका शूयात हरवू लागतात. अनेक वेळा विवाहाला ‌‘ाचीन बधन‌’ हणून लिह इनचा पा निवडणारी ती काही वषानी साथीदाराकडून विवाहाची अपेक्षा क लागते. हा विरोधाभासच ा नाातील नजजाळ दशवणारा आहे.
वातयाया नावाखाली विवाह सथेला बुरसटलेली आणि बधनकारक हणणाया तणींना अखेरीस थय, सुरक्षा आणि सामाजिक मायता याचीच गरज भासते. लिह-इनचे ताकालिक आकषण क्षणिक ठरते आणि नायाया खोलवर जाणाया तरावर थयाची आवयकता अधोरेखित होते.
विवाह सथा वि लिह-इन
आधुनिकतेा सथकाकडून नेहीच लिह-इन नायाना ‌‘वातयाचे तीक‌’ हणून माडले जाते. पण हे नाते तुटयानतर भावनिक सताप, गुहेगारी आरोप, एकमेकावरचे दोषारोप, कायदेशीर लढायाहे सव का उवतात? जर लिह-इन नातेसबध इतके सुरक्षित आणि आधुनिक असते, तर यायालयात अशा करणाची गर्दी का वाढत आहे?
विवाह सथा हजारो वषाया सामाजिक अनुभवाचा परिणाम आहे. ती फ दोन यीचे नाते नाही; ती सामाजिक मायता, जबाबदारी, कुटुब, सतुलन आणि दीघकालीन सुरक्षिततेचा आधार आहे. विवाहामुळे नायाला समाजातील वीकती मिळते. लिह-इना वाटाला ातील काहीच ेत नसाने अथिरता, सशय, ताणहे सहजपणे उफाळून येतात.अनेक यायालयानीही प केले आहे की, विवाहातून मिळणारे थ आणि सरक्षण लिह-इन नायामये शय नाही. विकसित देशातही विवाहसथा ढासळयाने समाजात निमाण झालेले ताण आणि अथिरता हे अनेक अयासाचे विषय आहेत.सि मानवशाज्ञ जे.डी. अनविन यानी याया सशोधनात दाखवून दिले होते की, समाजातील साकतिक हासाचे मुय कारण हणजे लगिक आचारसहितेतील हलगर्जीपणा हे आहे. याया मते पूण एकपनीव आणि विवाह शुचिता राखणारे समाजच खया अथाने गती करतात. हे सयोजन जे समाज तीन पिढापयत टिकवतात, तेच विज्ञान, कषी, कला, साहिय आणि सकतीत सर्वो थानी राहतात. जे समाज या क्षेात भटकतात, याची सकती हळूहळू लाला जाते.
आज अनेक तण-तणी ‌‘वयकि वातय‌’ या कपनेला इतके महव देतात की समाज, सकती, कुटुब याची एकति जबाबदारी याना बधनासारखी वाटू लागते. पण या ‌‘वातयाया‌’ मोहाने पुढे किती खोल जखमा निमाण होऊ शकतात, याचा विचार चितच केला जातो. लिह-इन नायातून वाढणारी कायदेशीर करणे, भावनिक ताण, गुाचे माणहे पाहता खरच हे नाते ‌‘आधुनिकतेचे‌’ लक्षण आहे का? की हे फ भावनिक अनितितेचे आणि सामजिक पोकळीचे ोतक आहे असा न नािण होतो.
लिह-इन नायातून जमलेया मुलाना ओळख, काटुबिक थ, सामाजिक वीकती यासारया अनेक समया भोगाया लागतात. कारण अशा नायामये जबाबदारीची कमतरता असते. यामुळे मुलाया मानसिक विकासावरही तिकूल परिणाम होतो. विवाह हा फ दोन यीचा निणय नसतो; तो दोन कुटुबाना, दोन सकतींना जोडणारा दवा असतो. यात सुरक्षितता, सरक्षण, सहजीवनातील थ आणि सााजिक ाता या सव गोींचे मािण असते. लिह-इन या सव पलूना पूण करयात अपयशी ठरते. हणूनच यायालयानेही हटले आहे कीस विवाह सथा कोलडली तर सामाजिक ढाचाच कमकुवत होऊन साजात अथिरता वाढेल आणि गतीचा मागच बदलून जाइल.
ददवाने, गेा काही वषो आपया देशात विवाह सथा न करयासाठी काही साकतिक वाह, मायमे, सिनेमे, मालिकाहे सव एक अयक्ष दबाव निमाण करत आहेत. तारणा, क्षणिक नातेसबध, सबधाची वारवार अदलाबदलया गोी ‌‘आधुनिकता‌’ हणून दाखवया जाताहेत. परतु समाजाया पाया घ ठेवणाया मूलभूत गोींचा हा कमिक नाश आहे.
यायालयाची अलीकडची टिपणी हेच सागते की आधुनिकतेया नावाखाली आपण नायाया खया वपाकडे दलक्ष करतो आहोत. हे दलक्ष पुढे गभीर सामाजिक आणि वयकि सकटे निमाण करणारे ठ शकते. लिह-इन नायाची चमक तापुरती असली तरी याचे परिणाम दीघकाळ भोगावे लागू शकतात. आधुनिकता हणजे मूयाचा याग नहे; तर याचा योय अथाने वितार. युवा पिढीने हा भम ओळखला नाही, तर भवाित परत येयासाठी कुठलाही माग शिक राहणार नाही.-डा. ऋतू सारवत,
साजशााा आसक (लेखिका समाजशाज्ञ आहेत.)