रीलवेडात हरवलेला विवेक

आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात स्मार्टफोन हा मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला असला, तरी त्याचे भीषण परिणाम आता समोर येऊ लागले आहेत. समाजमाध्यमांवर स्वतःला सिद्ध करण्याच्या नादात माणूस कशा प्रकारे आपल्या विवेकाचा बळी देत आहे, याचे ज्वलंत उदाहरण उत्तर प्रदेशातील बांदा जिल्ह्यात घडलेल्या घटनेतून दिसते. एका महिलेने केवळ रील बनवण्यासाठी गळफास घेण्याचे नाटक केले, परंतु दुर्दैवाने तिचा जीव खरोखरच गेला. ही घटना तंत्रज्ञानाच्या जाळ्यात अडकलेल्या मानवी मानसिकतेचे विदारक दर्शन आहे.
आजच्या काळात रील बनवण्याची प्रवृत्ती एका मानसिक आजारासारखी पसरत चालली आहे. जास्तीत जास्त प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचणे, ‌‘लाईक्स‌’ मिळवणे आणि अल्पावधीत लोकप्रिय होणे या हव्यासापोटी लोक स्वतःच्या सुरक्षेला पूर्णपणे विसरले आहेत. रीलसाठी धोकादायक ठिकाणी उभे राहणे, धावत्या रेल्वेसमोर चित्रीकरण करणे किंवा उंचावरून उड्या मारणे अशा कृत्यांमुळे अनेकांना आपले प्राण गमवावे लागले आहेत. तरीही, समाजातील एक मोठा वर्ग यातून बोध घेण्यास तयार नाही, हीच खरी चिंतेची बाब आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर सुविधा म्हणून होण्याऐवजी तो जीव घेणारे शस्त्र ठरू लागला आहे.
या समस्येचे मूळ खोलवर रुजलेल्या मानसिकतेत आहे. स्वतःच्या जीवनातील वास्तव बाजूला सारून आभासी जगात लोकप्रिय होण्याचे स्वप्न तरुण पिढीला आणि आता प्रौढांनाही भुरळ घालत आहे. प्रसिद्धीच्या या झगमगाटात आपण काय करत आहोत आणि त्याचे परिणाम काय होतील, याचे भान उरलेले नाही. तंत्रज्ञानाचा विकास ज्या वेगाने झाला, त्या वेगाने मानवी विवेक प्रगल्भ झाला नाही, असे खेदजनक चित्र सध्या दिसत आहे. रीलच्या माध्यमातून मनोरंजनापेक्षा प्रसिद्धीची हाव अधिक प्रबळ झाली आहे, ज्यामुळे मानवी संवेदना बोथट होत चालल्या आहेत.
केवळ तंत्रज्ञान हातात असणे म्हणजे आपण आधुनिक झालो असा होत नाही. त्या तंत्रज्ञानाचा वापर कोणत्या मर्यादेत आणि कशा प्रकारे करायचा, याचे प्रशिक्षण किंवा संस्कार आजच्या काळात अत्यंत आवश्यक आहेत. रील बनवण्याच्या नादात अनेकदा कायदेशीर नियमांचे उल्लंघन केले जाते, ज्यामुळे सार्वजनिक शांतता भंग होते. मात्र, जेव्हा ही हौस स्वतःच्या जीवावर बेतते, तेव्हा ती केवळ वैयक्तिक हानी उरत नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाला उद्ध्‌‍वस्त करणारी ठरते. बांदा येथील महिलेची घटना हे त्याचेच प्रतीक आहे की, समाजमाध्यमांवरील आभासी जग किती फसवं आणि जीवघेणं असू शकतं.
शेवटी, स्मार्टफोन आणि सोशल मीडिया हे आपल्या प्रगतीसाठीचे साधन असावेत, ना की विनाशाचे. तंत्रज्ञानाचा वापर करताना आपल्या सुरक्षिततेला प्राधान्य देणे आणि विवेकाची कास धरणे काळाची गरज आहे. प्रसिद्धी ही क्षणभंगुर असते, परंतु मानवी जीवन मौल्यवान आहे. जर आपण वेळेवर सावध झालो नाही आणि रीलच्या या जीवघेण्या वेडावर नियंत्रण मिळवले नाही, तर भविष्यात तंत्रज्ञानाचे हे जाळे अधिक गुंतागुंतीचे आणि भयावह रूप धारण करेल.– ऋतुराज महाले