रथसप्तमीचा भावार्थ

माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील सप्तमी ‌‘रथसप्तमी‌’ हा उत्सव देशभरात विविध पद्धतींनी साजरा केला जातो, पण त्यामागील भावना समान आहे. उत्तर भारतात छठपूजेसारखी सूर्योपासना, दक्षिणेत भव्य मंदिर विधी, पश्चिम भारतात तिळगुळाचे पदार्थ,तर पूर्व भारतात कृषीपर परंपरा, असे त्याचे विविध रंग दिसतात. तरीही सूर्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे, निसर्गाशी सुसंवाद साधणे आणि जीवनातील अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा संकल्प करणे, हाच रथसप्तमीचा केंद्रबिंदू आहे.
मकर संक्रांतीनंतर येणारी माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील सप्तमी ‌‘रथसप्तमी‌’ म्हणून सबंध भारतभरामध्ये उत्साहात साजरी होते. हा भारतीय परंपरेतील अत्यंत प्राचीन, निसर्गकेंद्री आणि अर्थपूर्ण असा उत्सव असून तो सूर्योपासनेला समर्पित आहे. भारतीय संस्कृतीत सूर्याला केवळ एक खगोलीय पिंड म्हणून पाहिले गेले नाही, तर जीवन, ऊर्जा, आरोग्य, ज्ञान आणि कालचक्राचा अधिपती म्हणून त्याची उपासना केली गेली. म्हणूनच रथसप्तमीला केवळ धार्मिक उत्सव न मानता ऋतू परिवर्तनाचा, निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याचा आणि मानवी जीवनातील नवचैतन्याचा प्रतीकात्मक दिवस मानले जाते.
पुराणकथांनुसार हा दिवस सूर्यदेवाचा जन्मदिन म्हणून ओळखला जातो आणि त्यामुळे त्याला ‌‘सूर्यजयंती‌’ असेही म्हटले जाते. या दिवसापासून सूर्याचे उत्तरायण स्पष्टपणे जाणवू लागते, हिवाळ्याची तीव्रता कमी होते आणि वसंत ऋतूची चाहूल लागते. भारतीय कृषी जीवनात याचे महत्त्व फार मोठे आहे. सूर्याची उष्णता वाढू लागल्याने पिकांची वाढ वेग घेते आणि कापणीचा हंगाम जवळ येतो. त्यामुळे रथसप्तमी हा दिवस शेतकऱ्यांसाठीही आशेचा, नव्या सुरुवातीचा मानला जातो.
आंध्र प्रदेशातील श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील अरसावली येथे असलेले श्री सूर्यनारायण स्वामी मंदिर रथसप्तमीच्या दिवशी भक्तांच्या गर्दीने फुलून जाते. या मंदिरात हा उत्सव अत्यंत भक्तिभावाने साजरा केला जातो. या दिवशी ‌‘निजरूप दर्शन‌’ मिळते, असे मानले जाते आणि त्यामुळे हजारो भाविक येथे उपस्थित राहतात. पौराणिक श्रद्धेनुसार या दिवशी मंदिर परिसरात विशेष किरणे आणि सकारात्मक कंपने असतात. तीर्थप्रसाद घेणाऱ्या भक्तांना आरोग्य, समृद्धी आणि मानसिक शांती लाभते, असा विश्वास आहे. सूर्यदेवाचे स्वरूप भारतीय कल्पनाविश्वात अत्यंत प्रभावी आहे. सात अश्वांचा, एकच चाक असलेला रथ, ही सूर्याची प्रतिमा केवळ धार्मिक नव्हे तर तात्त्विक अर्थानेही समृद्ध आहे. सात अश्व हे प्रकाशाचे सात रंग, आठवड्याचे सात दिवस आणि मानवी शरीरातील सात ऊर्जा केंद्रांचे प्रतीक मानले जातात. या रथाचा सारथी अरुण असून तो उष:काळाचे प्रतीक आहे. सूर्याचा हा सतत चालणारा रथ म्हणजेच कालचक्र, जे थांबत नाही, थकत नाही.
भारत देशामध्ये सूर्योपासकांची परंपरा अतिशय उज्वल आहे. अनेक संत महात्मे हे सूर्यपासक होते. वेदांनी सूर्याला भगवान असे संबोधलेले आहे. भारतीय उपासनेमध्ये सूर्याचे स्थान आढळ आहे. देवता म्हणून सूर्यास असलेली प्रतिष्ठा अन्य देवतांहून आगळी व वेगळी आहे. याचे कारण असे की, अन्य देवता माणसाला उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत. जप-तप साधना, तपश्चर्या केल्यानंतर मनःचक्षुंना परमेश्वराचे सगुण रुप दृष्टीस पडू शकते; परंतु सूर्यदेव सर्वांच्या डोळ्यांना दिसतो. म्हणूनच अशा देवतांची भक्ती करून त्याची कृपा आशीर्वाद संपादन करणे हा मानवी जीवन सुखकर करण्याचा सुलभ मार्ग मानला जातो.
हे स्तोत्र वाल्मिकी रामायणाच्या 1050 व्या अध्यायात समाविष्ट आहे. रावणाशी युद्ध करताना प्रभू रामचंद्र दशाननाच्या लीला आणि प्राबल्य पाहून काहीसे चिंतेत पडले होते. या महाबलाढ्य शत्रूवर कोणत्या मार्गाने विजय मिळवावा अशी चिंता त्यांच्या मनात निर्माण झाली होती. रामाच्या मनाची ही अवस्था ओळखून अगस्त मुनि ऋषींनी त्यांना आदित्य हृदय स्तोत्राचा मनोभावे पाठ तीन वेळा करण्यास सांगितले. त्यानुसार रामचंद्रांनी या स्तोत्राचे पठण करुन अजेयत्वाच्या उन्मादाने उन्मत्त झालेल्या रावणाचा वध केला. त्यामुळे रथसप्तमीच्या दिवशी आदित्यहृदय पठणाला विशेष महत्त्व दिले जाते. या स्तोत्रातून सूर्याला केवळ बाह्य प्रकाश देणारा देव न मानता अंतर्मनातील अज्ञान दूर करणारा म्हणून गौरवले गेले आहे.
रथसप्तमीशी संबंधित अनेक कथा प्रचलित आहेत. धर्मनिष्ठ असूनही अपत्य नसल्याने दुःखी झालेल्या राजा यशोवर्माला एका ऋषींनी रथसप्तमीचे व्रत करण्याचा सल्ला दिला होता. त्यानुसार राजाला पुत्रप्राप्ती झाली; पण पुढे त्या पुत्राला गंभीर आजार झाला असता पुन्हा रथसप्तमी व्रत केल्याने तो बरा झाला, अशी पुराणकथा आहे. त्यामुळे हा दिवस आरोग्यदायी आणि रोगनाशक मानला जातो. हा दिवस ज्ञानप्रसार, संतुलन आणि सांस्कृतिक एकात्मतेचाही प्रतीक ठरतो. या दिवशी सकाळी सूर्योदयापूर्वी स्नान करण्याची परंपरा आहे. याला ‌‘सप्तमी स्नान‌’ म्हटले जाते. अनेक ठिकाणी लोक नदीत किंवा घरच्या घरी शुद्ध पाण्याने स्नान करतात. दक्षिण भारतात अंगावर अर्काच्या सात पानांचा उपयोग केला जातो. हे स्नान केवळ धार्मिक नव्हे तर आरोग्यदायी मानले जाते, कारण सकाळच्या कोवळ्या सूर्यकिरणांचा शरीरावर सकारात्मक परिणाम होतो, असा शास्त्रीय दृष्टिकोनही मांडला जातो. स्नानानंतर सूर्याला अर्घ्य देण्याची प्रथा आहे. तांब्याच्या पात्रातून पाणी, तांदूळ, लाल फुले आणि तीळ अर्पण करत सूर्याकडे पाहून मंत्रोच्चार केले जातात. यामुळे शरीरात ऊर्जा निर्माण होते आणि दृष्टी सुधारते, असा विश्वास आहे. त्यानंतर सूर्यनमस्काराला विशेष महत्त्व दिले जाते. बारा स्थितींचा हा योगप्रकार शरीर, मन आणि श्वसन यांचा समतोल साधतो.
रथसप्तमीचा उपवास हा आत्मशुद्धीचा मानला जातो. काही जण निर्जल उपवास करतात, तर काही फलाहार स्वीकारतात. तीळ आणि गूळ यांचे पदार्थ बनवण्याची प्रथा अनेक भागांत आहे. मंदिरांत विशेष पूजा, अभिषेक आणि रथोत्सव आयोजित केले जातात. तिरुपती, कोणार्क, मोढेरा, सूर्यनार कोविल अशा सूर्याशी संबंधित स्थळांवर मोठ्या प्रमाणावर भाविक जमतात. देशभरात हा उत्सव विविध पद्धतींनी साजरा केला जातो, पण त्यामागील भावना समान आहे. उत्तर भारतात छठपूजेसारखी सूर्योपासना, दक्षिणेत भव्य मंदिर विधी, पश्चिम भारतात तिळगुळाचे पदार्थ, तर पूर्व भारतात कृषीपर परंपरा, असे त्याचे विविध रंग दिसतात. तरीही सूर्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे, निसर्गाशी सुसंवाद साधणे आणि जीवनातील अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याचा संकल्प करणे, हाच रथसप्तमीचा केंद्रबिंदू आहे.
आजच्या आधुनिक जीवनातही रथसप्तमीचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट, निसर्गापासून दूर जात असलेल्या मानवी समाजाला सूर्य, ऋतू आणि पर्यावरणाशी जोडणारा हा दिवस अधिक अर्थपूर्ण ठरतो. आरोग्य, ऊर्जा, शिस्त आणि कृतज्ञता यांचा संदेश देणारा रथसप्तमीचा उत्सव भारतीय संस्कृतीच्या खोल मुळांची साक्ष देतो आणि काळाच्या ओघातही तो तितक्याच तेजाने उजळून राहतो.-सुनिल हिंगणे, अध्यात्म अभ्यासक