स्टारडमचे बदलते गणित

एकेकाळी एखाद्या चित्रपटाच्या यशाचे पहिले संकेत तिकीट खिडकीबाहेर लागलेल्या रांगांमधून मिळत असत. चित्रपटगृहांबाहेरील गर्दी, शहरभर लागलेले पोस्टर्स, चित्रपट मासिकांच्या मुखपृष्ठांवरील छायाचित्रे आणि दूरचित्रवाणीवरील मुलाखती यांमधून एखाद्या अभिनेत्याची लोकप्रियता मोजली जात असे. मात्र डिजिटल युगाने या सगळ्या समीकरणांना पूर्णपणे बदलून टाकले आहे. आज कोणत्याही चित्रपटाच्या यशाची पहिली चाहूल बॉक्स ऑफिसवर नव्हे, तर इन्स्टाग्राम रील्स, यूट्यूब शॉर्टस्‌‍ आणि एक्सवरील ट्रेंडिंग हॅशटॅगमधून लागते. सोशल मीडियाच्या वाढत्या प्रभावामुळे बॉलिवूडमधील स्टारडमचे गणित नव्याने लिहिले जात आहे. एखाद्या अभिनेत्याच्या अभिनयक्षमतेपेक्षा त्याचे फॉलोअर्स किती, त्याच्या पोस्टना किती प्रतिसाद मिळतो आणि त्याची डिजिटल उपस्थिती किती प्रभावी आहे, याला अधिक महत्त्व प्राप्त होत आहे.- सोनम परब
सामाजिक माध्यमांनी प्रेक्षक आणि कलाकार यांच्यातील अंतर जवळजवळ संपवून टाकले आहे. पूर्वी कलाकार आणि चाहत्यांदरम्यान माध्यमांची एक भक्कम भिंत होती. वृत्तपत्रे, चित्रपट मासिके आणि दूरचित्रवाणी वाहिन्या यांच्यामार्फतच कलाकारांची प्रतिमा लोकांपर्यंत पोहोचत असे. आता मात्र अभिनेता आपल्या मोबाईल फोनवरून थेट कोट्यवधी लोकांशी संवाद साधू शकतो. त्याच्या चित्रपटाचा टीझर, गाणे किंवा एखादा संवाद प्रदर्शित होताच काही मिनिटांत तो जगभरातील प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचतो. त्यामुळे प्रसिद्धीचे स्वरूप आणि वेग या दोन्ही गोष्टींमध्ये आमूलाग्र बदल झाला आहे.
एकेकाळी चाहतावर्ग म्हणजे पोस्टर्स लावणारे, वाढदिवस साजरे करणारे आणि चित्रपटगृहाबाहेर जल्लोष करणारे काही उत्साही चाहते एवढ्यापुरताच मर्यादित होता. आज त्याच चाहतावर्गाचे रूपांतर डिजिटल फॅन आर्मीमध्ये झाले आहे. एखाद्या चित्रपटाचा टीझर प्रदर्शित होताच हजारो चाहते तो सामाजिक माध्यमांवर शेअर करतात, त्यावर प्रतिक्रिया देतात आणि काही तासांतच त्या चित्रपटाभोवती चर्चेचे वातावरण निर्माण होते. पूर्वी एखाद्या चित्रपटाची चर्चा गल्लोगल्लीत पोहोचण्यासाठी दिवस किंवा आठवडे लागत असत. आता ही प्रक्रिया काही तासांत पूर्ण होते. सामाजिक माध्यमांनी प्रेक्षकांना केवळ दर्शक म्हणून ठेवलेले नाही, तर त्यांना प्रचारयंत्रणेचा सक्रिय भाग बनवले आहे.
जागतिक पातळीवर ‌’सुपर फॅन इकॉनॉमी‌’ ही संकल्पना वेगाने विकसित होत आहे. या व्यवस्थेमध्ये चाहते केवळ एखाद्या कलाकाराचे किंवा ब्रँडचे ग्राहक राहत नाहीत, तर त्यांचे स्वयंघोषित प्रचारक बनतात. आज एखाद्या चित्रपटातील गाणे लोकप्रिय ठरले की नाही, याचा अंदाज त्या गाण्यावर तयार झालेल्या रील्सच्या संख्येवरून लावला जातो. त्यामुळे निर्माते आणि संगीतकारदेखील अशा प्रकारची गाणी आणि संवाद तयार करण्याचा प्रयत्न करतात, जे सामाजिक माध्यमांवर सहज व्हायरल होऊ शकतील. एखादा संवाद मीममध्ये रूपांतरित होणे किंवा एखाद्या गाण्यावर लाखो व्हिडिओ तयार होणे, हीच आता लोकप्रियतेची नवी व्याख्या बनली आहे.
चित्रपट प्रचाराच्या या नव्या युगात डिजिटल मार्केटिंग आणि इन्फ्लुएंसर यांचे महत्त्व मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. एकेकाळी वृत्तपत्रांतील जाहिराती, पत्रकार परिषद आणि दूरचित्रवाणीवरील कार्यक्रम हे प्रचाराचे प्रमुख साधन मानले जात होते. आता इन्स्टाग्राम, यूट्यूब आणि इतर डिजिटल व्यासपीठांवरील प्रभावशाली व्यक्ती चित्रपटाच्या प्रसिद्धीत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. तरुण प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी निर्माते पारंपरिक जाहिरातींपेक्षा डिजिटल माध्यमांना अधिक प्राधान्य देत आहेत. त्यामुळे चित्रपट उद्योगातील प्रचाराचे स्वरूप मूलभूत पातळीवर बदलले आहे.
या बदलांमुळे एक नवा प्रश्नही समोर आला आहे. कलाकार हा कलाकार म्हणून ओळखला जावा की ब्रँड म्हणून? अलीकडेच अभिनेता शाहिद कपूर यांनी कलाकारांनी स्वतःला ब्रँड म्हणून संबोधण्याच्या प्रवृत्तीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते. कारण चित्रपट उद्योगात कलाकार आणि ब्रँड यांच्यामधील सीमारेषा दिवसेंदिवस धूसर होत चालल्या आहेत. एखाद्या अभिनेत्याची लोकप्रियता आता त्याच्या अभिनयाइतकीच त्याच्या डिजिटल प्रतिमेवरही अवलंबून असते. त्याचे फॉलोअर्स, पोस्टवरील प्रतिसाद, ब्रँड सहकार्य आणि ऑनलाइन उपस्थिती यांवर त्याचे बाजारमूल्य ठरत आहे.
आज चित्रपटाच्या यशामागे केवळ त्याची कथा, दिग्दर्शन किंवा अभिनय नसतो, तर त्यामागे कार्यरत असते एक मजबूत डिजिटल रणनीती. कोणता व्हिडिओ किती लोकांपर्यंत पोहोचणार, कोणते गाणे व्हायरल होणार, कोणता संवाद मीममध्ये बदलणार किंवा कोणता ट्रेंड तयार होणार, यामध्ये अल्गोरिदमची महत्त्वाची भूमिका असते. त्यामुळे अनेक निर्माते चित्रपटाच्या निर्मितीइतक्याच गांभीर्याने त्याच्या डिजिटल प्रचाराची आखणी करतात. डेटा विलेषक, सोशल मीडिया तज्ज्ञ आणि डिजिटल मार्केटिंग टीम यांच्यावर मोठ्या प्रमाणात खर्च केला जात आहे. मनोरंजन उद्योगात डिजिटल नवकल्पना ही आता विकासाची प्रमुख अट बनली आहे.
तरीही एक प्रश्न कायम राहतो की, केवळ सामाजिक माध्यमांमुळे एखादा चित्रपट यशस्वी होऊ शकतो का? त्याचे उत्तर नकारार्थी आहे. अखेरीस चित्रपटाचा दर्जा, कथा, अभिनय आणि प्रेक्षकांचा अनुभव हे घटक निर्णायक ठरतात. मात्र दुसरीकडे हेही तितकेच खरे आहे की सामाजिक माध्यमांवरील चर्चेशिवाय उत्तम चित्रपटदेखील अनेकदा व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यात अपयशी ठरू शकतो. कारण आजच्या काळात लोकांमधील संवादाचे आणि चर्चेचे सर्वात प्रभावी व्यासपीठ म्हणजे सामाजिक माध्यमे आहेत. वृत्तपत्रांतील जाहिराती, दूरचित्रवाणीवरील प्रचार किंवा शहरभर फिरणाऱ्या लाऊडस्पीकरमधून होणारी प्रसिद्धी यांचा प्रभाव पूर्वीइतका राहिलेला नाही.
एका व्हायरल रीलमुळे, एखाद्या मीममुळे किंवा ट्रेंडिंग हॅशटॅगमुळे चित्रपटाला मोठी प्रसिद्धी मिळू शकते आणि अनेकदा ती बॉक्स ऑफिसवरील यशामध्येही रूपांतरित होते. त्यामुळे येत्या काळात स्टारडमची व्याख्या अधिकाधिक डिजिटल होत जाण्याची शक्यता आहे. अभिनेता किती चांगला अभिनय करतो किंवा त्याचे पडद्यावरील व्यक्तिमत्त्व किती आकर्षक आहे, याबरोबरच त्याची डिजिटल एंगेजमेंट, त्याची फॅन कम्युनिटी आणि ऑनलाइन प्रभाव हे घटक अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
कदाचित भविष्यातील सर्वात मोठा सुपरस्टार तोच असेल, जो मोबाईलच्या छोट्याशा पडद्यावर प्रेक्षकांना खिळवून ठेवू शकेल. कारण आता स्टारडमची परीक्षा चित्रपटगृहातील टाळ्यांच्या गजरात होत नाही, तर ती प्रेक्षकांच्या बोटांमधून सरकणाऱ्या स्क्रीनवर होत आहे. या नव्या परीक्षेत रील्स, लाइक्स, शेअर्स आणि फॅन आर्मी हेच नवे परीक्षक बनले आहेत.
या डिजिटल स्पर्धेमध्ये आणखी एक महत्त्वाचा बदल दिसून येतो, तो म्हणजे चित्रपट प्रदर्शित होण्यापूर्वीच त्याच्या यश-अपयशाचा अंदाज व्यक्त होऊ लागला आहे. टीझर, ट्रेलर किंवा गाण्यांवरील प्रतिसाद, सोशल मीडियावरील चर्चेचा वेग, हॅशटॅगची पोहोच आणि ऑनलाइन बुकिंगची प्राथमिक आकडेवारी यांवरून चित्रपटाबद्दलचे वातावरण तयार केले जाते. अनेकदा एखाद्या चित्रपटाची प्रत्यक्ष गुणवत्ता पडद्यावर समोर येण्यापूर्वीच त्याची प्रतिमा डिजिटल माध्यमांवर तयार झालेली असते. सकारात्मक चर्चा चित्रपटाला अतिरिक्त चालना देऊ शकते, तर नकारात्मक मोहिमेमुळे मोठ्या बजेटचे चित्रपटही अडचणीत येऊ शकतात. त्यामुळे आजच्या चित्रपटसृष्टीत प्रतिमानिर्मिती आणि प्रतिमा व्यवस्थापन या गोष्टी पूर्वीपेक्षा अधिक महत्त्वाच्या ठरल्या आहेत.
याचबरोबर सामाजिक माध्यमांच्या या प्रभावामुळे चित्रपटसृष्टीसमोर नवे आव्हानही उभे राहिले आहे. लोकप्रियता आणि गुणवत्ता यांच्यातील समतोल राखणे अधिक कठीण बनले आहे. अनेकदा व्हायरल होण्याच्या उद्देशाने तयार केलेले संवाद, दृश्ये किंवा गाणी अल्पकालीन चर्चेचा विषय ठरतात; मात्र त्यातून दीर्घकाळ स्मरणात राहणारे चित्रपट निर्माण होतीलच असे नाही. भारतीय चित्रपटसृष्टीची खरी ताकद नेहमीच दमदार कथा, प्रभावी अभिनय आणि प्रेक्षकांशी भावनिक नाते निर्माण करणाऱ्या आशयामध्ये राहिली आहे. डिजिटल माध्यमे या प्रवासाला वेग देऊ शकतात, परंतु त्या प्रवासाची दिशा आणि गंतव्यस्थान आजही आशय आणि गुणवत्ताच निश्चित करत असतात.